Przejdź do treści
Odkryj Sudety Plan dnia pusty Konto
Menu

Skąd w Sudetach gorące źródła? Podziemna maszyneria sudeckich uzdrowisk

Redakcja OdkryjSudety.pl · · 8 min czytania

Najgorętsza woda w Polsce w Cieplicach, musujące szczawy Kudowy i Polanicy, radonowe źródła Świeradowa, siarkowe ciepłe wody Lądka — to zasługa głębokich uskoków i spękanego krystalicznego fundamentu Sudetów. Wyjaśniamy, jak działa podziemna maszyneria, która od tysiącleci grzeje i mineralizuje wody sudeckich uzdrowisk.

Ilustracja: OdkryjSudety.pl

Podróż jednej kropli

Woda, która wypływa w sudeckim uzdrowisku, spadła jako deszcz bardzo dawno temu. Przesuń suwak i prześledź jej drogę — od chmury, przez kilometry w głąb, z powrotem na powierzchnię.

  1. dzień 0Na powierzchni

    Deszcz nad grzbietem

    Wszystko zaczyna się banalnie: opad nad górskim grzbietem. Część wody spływa potokami, a część wsiąka w spękaną skałę. To ta druga część zaczyna podróż, która potrwa dłużej niż niejedna cywilizacja.

  2. pierwsze lataPłytko pod ziemią

    Wsiąkanie w szczeliny

    Woda schodzi siecią spękań w skale krystalicznej. Nie ma tu jaskiń ani podziemnych rzek — jest gęsta sieć włosowatych szczelin, którymi kropla przeciska się powoli, metr po metrze. Na razie jest zimna i prawie pozbawiona minerałów.

  3. setki latKilometry w głąb

    Im głębiej, tym cieplej

    Kropla schodzi na głębokość liczoną w kilometrach. Temperatura skał rośnie z każdym kilometrem — to zwykły gradient geotermiczny, nie żadna magma pod spodem. Woda się nagrzewa, a gorąca staje się znacznie skuteczniejszym rozpuszczalnikiem.

  4. setki do tysięcy latNajgłębszy punkt

    Woda zabiera to, co napotka

    Tu rozstrzyga się charakter przyszłej wody leczniczej. W granitach kropla przejmuje radon, w skałach z siarczkami — związki siarki, a tam, gdzie z głębi dochodzi dwutlenek węgla, nasyca się nim i staje się szczawą. Każde uzdrowisko ma inną wodę, bo każde stoi na innych skałach.

  5. droga powrotnaWzdłuż uskoku

    Gorąca woda jest lżejsza — więc idzie w górę

    Ogrzana woda ma mniejszą gęstość niż zimna, która wciąż napiera z góry. Wypychana ku powierzchni, szuka najłatwiejszej drogi — a tą jest strefa uskokowa, czyli głęboka blizna w skorupie. Dlatego uzdrowiska nie leżą przypadkowo: układają się wzdłuż tektonicznych linii.

  6. dziśWypływ

    Źródło, pijalnia, basen termalny

    Kropla wraca na powierzchnię — ciepła i obładowana minerałami zabranymi po drodze. W Cieplicach wypływa najgorętsza woda w Polsce, w Kotlinie Kłodzkiej musujące szczawy, w Świeradowie wody radoczynne. Wszystkie napędza ten sam prosty mechanizm: grawitacja, ciepło Ziemi i pęknięta skała.

Czasy przepływu są szacunkowe i różnią się między uzdrowiskami — od dziesiątek do tysięcy lat.

Na stosunkowo niewielkim obszarze Sudetów i ich przedgórza działa kilkanaście uzdrowisk — to jedno z największych zagęszczeń miejscowości kuracyjnych w Polsce. W Cieplicach z głębi ziemi wypływa woda najgorętsza w kraju, w Kudowie i Polanicy źródła musują naturalnym dwutlenkiem węgla, w Świeradowie kuracjusze zanurzają się w wodach zawierających radon, a w Lądku od stuleci korzysta się z ciepłych źródeł pachnących siarką. Skąd ta obfitość i różnorodność akurat tutaj?

Odpowiedź kryje się kilka kilometrów pod naszymi stopami. Sudety to góry stare, wielokrotnie łamane i podnoszone, pocięte głębokimi uskokami jak spękana szyba. To właśnie ta poraniona geologiczna struktura działa jak gigantyczna, naturalna instalacja grzewczo-filtracyjna. Przyjrzyjmy się, jak ona działa.

Podziemna maszyneria: jak powstaje woda termalna

Mechanizm jest w gruncie rzeczy prosty, choć rozgrywa się w skali, którą trudno sobie wyobrazić. Wszystko zaczyna się od zwykłego deszczu i topniejącego śniegu. Część opadów nie spływa do potoków, lecz wsiąka w grunt i — jeśli trafi na strefę spękań lub uskok — wędruje w głąb skał. W litych, krystalicznych masywach Sudetów woda nie ma wielu dróg: porusza się głównie szczelinami, a te najgłębsze sięgają kilku kilometrów.

Im głębiej, tym cieplej. Temperatura we wnętrzu Ziemi rośnie średnio o dwa do trzech stopni na każde sto metrów głębokości — to tak zwany gradient geotermiczny. Woda, która zejdzie na głębokość dwóch czy trzech kilometrów, ogrzewa się więc do kilkudziesięciu stopni. Po drodze rozpuszcza składniki mineralne ze skał, przez które się przeciska: krzemionkę, fluorki, związki siarki, rozmaite sole. Gorąca woda jest przy tym lżejsza od zimnej i „szuka” drogi powrotnej ku powierzchni. Znajduje ją tam, gdzie uskoki tworzą drożne kominy — i właśnie w takich miejscach biją źródła termalne.

Kluczowe jest to, że cała ta wędrówka trwa nie lata, lecz stulecia i tysiąclecia. Badania sudeckich wód termalnych wskazują, że woda wypływająca dziś ze źródeł wsiąkała w górotwór przed tysiącami lat — pijąc wodę mineralną w sudeckim uzdrowisku, mamy więc w szklance deszcz z bardzo odległej przeszłości.

Dlaczego akurat Sudety? Góry pocięte uskokami

Taki mechanizm mógłby teoretycznie działać wszędzie, ale potrzebuje dwóch rzeczy: skał na tyle spękanych, by woda mogła krążyć głęboko, oraz uskoków, którymi wróci na powierzchnię. Sudety mają jedno i drugie w nadmiarze.

To góry o wyjątkowo burzliwej historii. Ich krystaliczny fundament — granity, gnejsy, łupki metamorficzne — formował się setki milionów lat temu, głównie podczas tak zwanej orogenezy waryscyjskiej. Potem góry zostały niemal zrównane z powierzchnią ziemi, a w czasach geologicznie młodszych, gdy daleko na południu wypiętrzały się Alpy i Karpaty, sudecki fundament został ponownie wydźwignięty — tyle że nie plastycznie sfałdowany, lecz połamany na bloki. Stąd charakterystyczna zrębowa, „klawiszowa” budowa Sudetów: jedne bloki poszły w górę, inne zapadły się, a granice między nimi to właśnie głębokie strefy uskokowe. Najsłynniejszą z nich jest sudecki uskok brzeżny, oddzielający góry od przedgórza wyraźną krawędzią, widoczną w krajobrazie z daleka.

Te strefy dyslokacji sięgają bardzo głęboko i to one wyznaczają miejsca, gdzie wody mineralne i termalne wydostają się na powierzchnię. Nieprzypadkowo sudeckie uzdrowiska układają się wzdłuż wielkich rozłamów, a nie są rozsiane po górach losowo.

Cieplice: najgorętsza woda w Polsce

Kotlina Jeleniogórska to zapadlisko otoczone granitowymi masywami Karkonoszy i Gór Izerskich — wręcz idealne miejsce dla opisanego wyżej mechanizmu. W Cieplicach, dziś uzdrowiskowej dzielnicy Jeleniej Góry, gorące źródła znane były już w średniowieczu; legenda datuje odkrycie źródeł na rok 1175, a pierwsza pisemna wzmianka o ciepłych źródłach pochodzi z 1281 roku, gdy nadano je zakonowi joannitów. Przez stulecia opiekowały się kąpieliskiem zakony i potężny śląski ród Schaffgotschów.

Woda cieplicka to termalna woda fluorkowo-krzemowa, wypływająca z głębokich stref spękań w granicie. Naturalne źródła miały temperaturę kilkudziesięciu stopni, ale prawdziwy rekord padł po wykonaniu głębokiego odwiertu, sięgającego około dwóch kilometrów: uzyskana z niego woda ma niemal dziewięćdziesiąt stopni Celsjusza i jest najgorętszą wodą ujmowaną w Polsce. Dawniej służyła wyłącznie kuracjuszom, dziś podgrzewa również baseny nowoczesnych term, dzięki którym Cieplice przeżywają drugą młodość. To dobry przykład, jak dawna „moda na wody” zmienia się we współczesną turystykę termalną.

Szczawy ziemi kłodzkiej: bąbelki z wnętrza Ziemi

Zupełnie inny charakter mają wody ziemi kłodzkiej. Polanica-Zdrój, Duszniki-Zdrój i Kudowa-Zdrój, a także mniejsze zdroje jak Długopole, słyną ze szczaw — wód nasyconych naturalnym dwutlenkiem węgla. To ten sam gaz, który musuje w butelkowanej wodzie gazowanej, tyle że tutaj nikt go nie dodaje: woda wychodzi z ziemi już „gazowana”.

Skąd się bierze? Dwutlenek węgla w sudeckich szczawach ma pochodzenie głębinowe. Region kłodzki leży w strefie wielkich rozłamów tektonicznych, a w niezbyt odległej geologicznie przeszłości na Dolnym Śląsku i po czeskiej stronie gór dochodziło do erupcji wulkanicznych — pamiątką po nich są liczne bazaltowe wzgórza. Wulkany dawno wygasły, ale w głębi skorupy ziemskiej wciąż trwa powolne „oddychanie”: dwutlenek węgla uwalniany z jej głębokich partii migruje ku powierzchni właśnie strefami uskokowymi. Gdy napotka wody podziemne, rozpuszcza się w nich pod ciśnieniem — a woda z rozpuszczonym dwutlenkiem węgla staje się słabym kwasem, który znacznie skuteczniej ługuje minerały ze skał. Dlatego szczawy są zwykle mocniej zmineralizowane od zwykłych wód źródlanych i mają wyrazisty, lekko kwaskowy smak.

Po czeskiej stronie ten sam mechanizm zasila słynne kurorty naszych sąsiadów — sudeckie szczawy to fragment większej, transgranicznej prowincji wód nasyconych dwutlenkiem węgla.

Radoczynne wody Świeradowa i Czerniawy

W Górach Izerskich natura przygotowała jeszcze inny wariant. Świeradów-Zdrój i sąsiednia Czerniawa słyną z wód radoczynnych, czyli zawierających rozpuszczony radon — promieniotwórczy gaz szlachetny. Brzmi groźnie, więc warto to rzetelnie wyjaśnić.

Radon powstaje naturalnie w wyniku rozpadu uranu i radu, których śladowe ilości występują w skałach krystalicznych, szczególnie w granitach i gnejsach. Krystaliczny masyw karkonosko-izerski — granit Karkonoszy oraz gnejsy i granity Gór Izerskich — jest pod tym względem zasobny, dlatego krążące w nim wody podziemne nasycają się radonem. Gaz ten szybko się rozpada — jego okres półtrwania liczy się w dniach — i równie szybko ulatnia się z wody, więc radoczynność jest cechą ulotną: dotyczy przede wszystkim wody świeżo czerpanej, blisko ujęcia.

W balneologii wody radoczynne stosuje się od ponad stu lat w kontrolowanych zabiegach — kąpielach i inhalacjach — prowadzonych pod nadzorem lekarzy i w ściśle dawkowany sposób; o wskazaniach i przeciwwskazaniach zawsze rozstrzyga medycyna, nie blog turystyczny. Z punktu widzenia turysty ciekawego regionu najważniejsze jest co innego: radoczynne źródła Świeradowa to bezpośredni, mierzalny ślad tego, że pod Górami Izerskimi leży ogromny masyw skał krystalicznych o specyficznej chemii — ten sam, który dał okolicy kwarcowe żyły i słynne izerskie minerały.

Lądek: ciepłe źródła z bardzo długą historią

Na wschodnim krańcu ziemi kłodzkiej leży Lądek-Zdrój, uważany za jedno z najstarszych uzdrowisk w tej części Europy — wzmianki o korzystaniu z tutejszych ciepłych źródeł sięgają średniowiecza, a urządzone kąpielisko istniało już kilkaset lat temu. Lądeckie wody są termalne, choć wyraźnie chłodniejsze niż cieplickie: z tutejszych źródeł i ujęć wypływa woda o temperaturze od około dwudziestu do ponad czterdziestu stopni.

Ich chemia to znów osobna opowieść: są to wody fluorkowe i siarczkowe, o charakterystycznym zapachu, a przy tym również słabo radoczynne. Krążą głęboko w metamorficznych skałach okolic masywu Śnieżnika, a na powierzchnię wracają strefą uskoków. Zabytkowy zakład przyrodoleczniczy „Wojciech” z kopułową salą kąpielową, wzorowaną na łaźniach tureckich, należy przy tym do architektonicznych pereł całych Sudetów.

Każde uzdrowisko inne, czyli skały piszą recepturę

Ta różnorodność nie jest przypadkiem. Woda podziemna rozpuszcza to, co ma pod ręką, dlatego skład wody mineralnej jest wiernym odbiciem skał, przez które przepływała, głębokości krążenia i czasu spędzonego pod ziemią:

  • granit Karkonoszy oraz gnejsy i granity izerskie dają wody fluorkowe, krzemowe i radoczynne — stąd charakter Cieplic, Świeradowa i Czerniawy;
  • głębokie rozłamy z dopływem wulkanicznego dwutlenku węgla dają szczawy — stąd Kudowa, Duszniki, Polanica czy Szczawno-Zdrój koło Wałbrzycha;
  • metamorficzne skały wschodniej ziemi kłodzkiej w połączeniu z głębokim krążeniem dają ciepłe wody siarczkowo-fluorkowe Lądka;
  • na przedgórzu spotkamy jeszcze wody siarczkowe związane z zupełnie innymi seriami skalnymi, jak w Przerzeczynie-Zdroju.

Można powiedzieć, że każde sudeckie uzdrowisko ma swoją geologiczną recepturę, zapisaną w skałach setki milionów lat temu — a natura realizuje ją do dziś, kropla po kropli.

Od mody na wody do wody leczniczej

Choć źródła znano od średniowiecza, prawdziwy rozkwit sudeckich kurortów przyniosły wieki XVIII i XIX. Picie wód i kąpiele stały się wówczas modą europejskich elit: do wód jeździło się leczyć, ale też bywać, słuchać koncertów i zawierać znajomości. Sudeckie zdroje gościły koronowane głowy i sławy epoki — w Dusznikach koncertował młody Fryderyk Chopin, co upamiętnia dziś Międzynarodowy Festiwal Chopinowski, uważany za najstarszy festiwal pianistyczny na świecie (odbywa się od 1946 roku), a do Cieplic i Lądka ściągali arystokraci, pisarze i politycy z całego kontynentu. Z tamtych czasów pochodzą pijalnie, domy zdrojowe, parki i deptaki, które do dziś nadają tym miejscowościom niepowtarzalny klimat. Kolej, która w XIX wieku dotarła w Sudety, zamieniła elitarną kurację w coraz bardziej masową turystykę — i w dużej mierze to właśnie uzdrowiska nauczyły Europejczyków jeździć w te góry dla przyjemności.

Co to znaczy „woda lecznicza”?

Na koniec kwestia formalna, o którą często pytają kuracjusze. „Woda lecznicza” to w Polsce nie chwyt marketingowy, lecz status prawny. Zgodnie z prawem geologicznym i górniczym wody lecznicze zaliczane są do kopalin — podobnie jak węgiel czy miedź — a ich wydobycie wymaga koncesji i odbywa się z udokumentowanych złóż. Aby woda mogła zostać uznana za leczniczą, musi spełniać wymogi czystości i stabilności składu oraz mieć właściwości potwierdzone badaniami; wykaz takich złóż określają przepisy. To dlatego uzdrowiska tak pilnują swoich ujęć i stref ochronnych: złoże wody leczniczej łatwo zniszczyć, a odtworzyć praktycznie nie sposób — w końcu na jego „wyprodukowanie” natura potrzebowała tysiącleci.

Jeśli ta podziemna maszyneria Was zaciekawiła, najlepiej sprawdzić ją własnym podniebieniem — w każdym z opisanych zdrojów można spróbować wody prosto z pijalni, a sylwetki sudeckich kurortów znajdziecie w naszym przeglądzie miejscowości. Wizytę w termach czy pijalni łatwo połączyć z górską wędrówką: pomogą w tym planer wycieczki i mapa regionu. Sudety działają na człowieka na wiele sposobów — ten podziemny jest po prostu najstarszy.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego woda w Cieplicach jest tak gorąca?

Woda opadowa wsiąka w spękany granit Kotliny Jeleniogórskiej i schodzi szczelinami na głębokość liczoną w kilometrach, gdzie zgodnie z gradientem geotermicznym ogrzewa się o dwa do trzech stopni na każde sto metrów. Strefami uskoków wraca potem ku powierzchni. Naturalne źródła cieplickie mają kilkadziesiąt stopni, a głęboki odwiert sięgający około dwóch kilometrów daje wodę o temperaturze bliskiej dziewięćdziesięciu stopni — najwyższej w Polsce.

Czym są szczawy i skąd w nich dwutlenek węgla?

Szczawy to wody podziemne naturalnie nasycone dwutlenkiem węgla — musują same z siebie, bez sztucznego gazowania. Gaz pochodzi z głębi skorupy ziemskiej i jest związany z młodym wulkanizmem Dolnego Śląska oraz głębokimi rozłamami tektonicznymi, którymi migruje ku powierzchni. Rozpuszczony w wodzie tworzy słaby kwas, który intensywnie ługuje minerały ze skał, dlatego szczawy Polanicy, Dusznik czy Kudowy są wyraźnie zmineralizowane.

Co to znaczy, że wody Świeradowa są radoczynne?

Wody radoczynne zawierają rozpuszczony radon — promieniotwórczy gaz szlachetny powstający z rozpadu śladowych ilości uranu i radu w skałach krystalicznego masywu karkonosko-izerskiego, przede wszystkim w gnejsach i granitach Gór Izerskich. Radon szybko się rozpada i ulatnia, więc ta cecha dotyczy głównie wody świeżo czerpanej przy ujęciu. W balneologii wody radoczynne stosuje się od ponad stu lat wyłącznie w kontrolowanych, dawkowanych zabiegach pod nadzorem lekarskim.

Dlaczego każde sudeckie uzdrowisko ma inną wodę?

Bo woda podziemna rozpuszcza minerały ze skał, przez które krąży — inne podłoże daje inną chemię. Granit Karkonoszy oraz gnejsy i granity izerskie dają wody fluorkowe, krzemowe i radoczynne (Cieplice, Świeradów), strefy rozłamów z dopływem głębinowego dwutlenku węgla dają szczawy (Kudowa, Duszniki, Polanica), a metamorficzne skały wschodniej ziemi kłodzkiej — ciepłe wody siarczkowo-fluorkowe Lądka. Znaczenie ma też głębokość krążenia i czas, jaki woda spędza pod ziemią.

Co formalnie oznacza określenie „woda lecznicza”?

To status prawny, nie hasło reklamowe. Według polskiego prawa geologicznego i górniczego wody lecznicze są kopaliną — ich wydobycie wymaga koncesji i odbywa się z udokumentowanych złóż ujętych w przepisach. Taka woda musi spełniać wymogi czystości i stabilności składu, a jej właściwości muszą być potwierdzone badaniami. Dlatego uzdrowiska chronią swoje ujęcia strefami ochronnymi — zniszczonego złoża praktycznie nie da się odtworzyć.

Czytaj dalej

Wszystkie wpisy