Przejdź do treści
Odkryj Sudety Plan dnia pusty Konto
Menu

Woda, mróz i sto milionów lat – jak powstały skalne miasta Gór Stołowych

Redakcja OdkryjSudety.pl · · 8 min czytania

Błędne Skały i Szczeliniec Wielki to nie dzieło przypadku, lecz efekt trwającej miliony lat pracy wody i mrozu w piaskowcu z dna kredowego morza. Wyjaśniamy, skąd wzięły się skalne uliczki, grzyby i labirynty Gór Stołowych – jedynych w Polsce gór płytowych – i dlaczego ta kamienna rzeźba wciąż się zmienia.

Ilustracja: OdkryjSudety.pl

Jak z dna morza robi się labirynt

Skalne miasta nie zostały wyrzeźbione przez jedno zjawisko, tylko przez ciąg zdarzeń rozłożony na sto milionów lat. Przesuń suwak i prześledź go krok po kroku.

  1. ok. 100 mln lat temuKreda

    Płytkie morze i tony piasku

    Teren dawnych gór waryscyjskich jest już zrównany, więc zalewa go morze. Rzeki znoszą do niego ogromne ilości piasku, który osadza się na dnie grubymi ławicami. To materiał, z którego powstanie cały późniejszy fenomen.

  2. ok. 90 mln lat temuKreda

    Naprzemienne warstwy: twarda, miękka, twarda

    Warunki w morzu się zmieniają. Raz osadza się czysty piasek, raz drobniejszy muł wapnisty, z którego powstaną margle. Ta przekładaniec zdecyduje o wszystkim: twardsze piaskowce utworzą półki i czapy, miększe margle będą się wycofywać.

  3. ok. 65 mln lat temuKoniec kredy

    Morze ustępuje, zostaje płyta

    Woda się wycofuje i odsłania rozległą, poziomo ułożoną płytę piaskowca. To dlatego Góry Stołowe są jedynymi górami płytowymi w Polsce — ich warstwy nigdy nie zostały sfałdowane, leżą tak, jak się osadziły.

  4. ok. 25 mln lat temuNeogen

    Wypiętrzenie i pierwsze pęknięcia

    Płyta zostaje wydźwignięta razem z całymi Sudetami. Sztywny piaskowiec nie da się wygiąć — więc pęka. Powstaje regularna sieć spękań, zwana ciosem, przecinająca skałę pionowo w dwóch prostopadłych kierunkach. To gotowy plan przyszłych uliczek.

  5. ostatnie 2 mln latPlejstocen

    Mróz rozpycha szczeliny

    W epoce lodowej lodowiec tu nie dotarł, ale klimat peryglacjalny okazał się skuteczniejszy. Woda wsiąka w szczeliny, zamarza i rozsadza je — setki tysięcy razy. Wąskie pęknięcia zamieniają się w korytarze, a bloki między nimi w baszty.

  6. dziśProces trwa

    Grzyby, maczugi i ruchome miasto

    Tam, gdzie twardsza ławica leży na miększej, powstają grzyby skalne: kapelusz chroni to, co pod nim, a reszta ustępuje. Margle podcinane u podstawy powodują obrywy — skalne miasto wciąż się przebudowuje, tylko w tempie liczonym w tysiącleciach.

Ostatni etap wciąż trwa: piaskowiec pęka i obrywa się także dziś, tyle że w tempie niewidocznym dla pojedynczego turysty.

Kto choć raz przecisnął się wąskimi korytarzami Błędnych Skał albo stanął pod skalnym grzybem wielkości domu, ten wie, że Góry Stołowe nie przypominają żadnych innych gór w Polsce. Zamiast grani i ostrych szczytów – płaskie stoliwa z urwistymi krawędziami, a na nich prawdziwe miasta z piaskowca: uliczki, bramy, baszty, ambony i place. Wszystko wygląda tak, jakby ktoś zaprojektował ten labirynt z rozmysłem. A jednak jedynymi architektami były tu woda, mróz i czas – bardzo, bardzo dużo czasu.

O tym, jak powstały całe Sudety, pisaliśmy już osobno. Tym razem przyglądamy się z bliska samemu warsztatowi rzeźbiarza: skąd wziął się piaskowiec, dlaczego pęka tak regularnie, jak kropla wody i szczypta mrozu potrafią rozebrać skałę na pojedyncze ziarna – i dlaczego ten spektakl wcale się nie skończył, tylko trwa na naszych oczach.

Materiał na miasto, czyli dno kredowego morza

Zacznijmy od surowca. Piaskowce Gór Stołowych powstały w późnej kredzie, mniej więcej 100–80 milionów lat temu, gdy na obszarze dzisiejszych Sudetów rozlewało się płytkie, ciepłe morze. Rzeki znosiły do niego piasek z otaczających lądów, a morskie prądy sortowały go i układały warstwa po warstwie. Z czasem ziarna kwarcu zostały ściśnięte i spojone naturalnym lepiszczem – tak narodził się piaskowiec ciosowy, skała na tyle twarda, że buduje urwiska, i na tyle „poukładana”, że daje się ciąć w regularne bloki. Nieprzypadkowo przez stulecia chętnie sięgali po nią kamieniarze.

Morze nie było jednak stałe w nastrojach. Gdy stawało się głębsze i spokojniejsze, zamiast piasku osadzały się drobne muły wapniste, z których powstały margle i mułowce – skały znacznie miększe i mniej odporne. W efekcie profil Gór Stołowych przypomina tort: twarde warstwy piaskowców przełożone miękkimi warstwami margli. Ta pozornie drobna różnica zadecyduje o wszystkim, co widzimy dziś na powierzchni.

Muszle na wysokości dziewięciuset metrów

Skoro piaskowiec powstał na dnie morza, powinien kryć pamiątki po jego mieszkańcach – i rzeczywiście kryje. W skałach Gór Stołowych znajdowano skamieniałości morskich małży, amonitów, jeżowców i gąbek, a niektóre powierzchnie warstw zachowały ślady organizmów ryjących niegdyś w piaszczystym dnie. Stojąc na krawędzi stoliwa, warto uświadomić sobie ten paradoks: podziwiamy górską panoramę ze skały, która pamięta szum kredowego morza. Pamiętajmy tylko, że park narodowy to nie miejsce na własne poszukiwania – skamieniałości oglądamy tam, gdzie odsłoniła je natura, i zostawiamy je na miejscu.

Jedyne w Polsce góry zbudowane z płyt

Gdy morze ostatecznie się wycofało, a ruchy tektoniczne dźwignęły ten fragment skorupy, warstwy skalne nie zostały sfałdowane w łuki i siodła, jak w wielu innych pasmach. Uniosły się niemal poziomo, jak podniesiony ze stołu stos naleśników. Dlatego Góry Stołowe są jedynymi w Polsce górami o budowie płytowej – i stąd zresztą ich nazwa.

Erozja zabrała się do tej płyty od góry i od boków. Twarde piaskowce broniły się długo, miękkie margle ustępowały szybko – i tak powstały charakterystyczne piętrowe stoliwa: płaskie wierzchowiny z odpornego piaskowca, poniżej łagodniejsze półki i spłaszczenia wycięte w marglach, a pod nimi kolejny piaskowcowy próg. Wchodząc na Szczeliniec Wielki, najwyższe wzniesienie tych gór (nieco ponad 900 metrów nad poziomem morza), pokonujemy właśnie kolejne piętra tego tortu. Skalne miasta rozsiadły się na najwyższych, piaskowcowych kondygnacjach.

Cios, czyli plan miasta zapisany w skale

Skąd jednak w litej skale wzięły się „uliczki”? Odpowiedź brzmi: były tam od początku, tylko niewidoczne. Piaskowiec, sztywny i kruchy, podczas dźwigania i odprężania górotworu popękał wzdłuż regularnych, niemal pionowych powierzchni, przecinających się mniej więcej pod kątem prostym. Geolodzy nazywają te spękania ciosem – i to właśnie od nich piaskowiec ciosowy wziął swoją nazwę.

Siatka ciosu to gotowy plan urbanistyczny: wyznacza przebieg przyszłych uliczek, wielkość kwartałów zabudowy i miejsca, w których staną samotne baszty. Erozja niczego tu nie wymyśla – jedynie cierpliwie poszerza linie, które tektonika narysowała miliony lat wcześniej. Dlatego korytarze Błędnych Skał potrafią biec zaskakująco prosto i przecinać się niemal pod kątem prostym, zupełnie jak przecznice w starannie zaplanowanym mieście.

Woda i mróz – rzeźbiarze pracujący na zwolnionych obrotach

Głównym narzędziem poszerzania szczelin jest zjawisko na pozór banalne: zamarzanie wody. Deszczówka i woda z topniejącego śniegu wciska się w każdą, nawet włoskowatą szczelinę. Gdy przychodzi mróz, zamarza – a lód zajmuje o blisko jedną dziesiątą więcej miejsca niż woda, z której powstał. Zamknięty w szczelinie, napiera na jej ściany z ogromną siłą, jak klin wbijany w drewno. Wiosną lód topnieje, woda wnika głębiej i cały cykl rusza od nowa.

W klimacie Gór Stołowych, gdzie temperatura wielokrotnie w ciągu roku przekracza zero w obie strony, takie zamarzanie i odmarzanie – geolodzy mówią o zamrozie – powtarza się dziesiątki razy każdej zimy. Pojedynczy cykl nie robi niemal nic. Miliony cykli zamieniają włoskowate pęknięcie w szczelinę, szczelinę w uliczkę, a uliczkę w rozpadlinę, w którą nie zagląda słońce.

Drugi rzeźbiarz pracuje jeszcze dyskretniej. Woda krążąca w skale powoli rozpuszcza i osłabia lepiszcze spajające ziarna kwarcu. Osłabiona powierzchnia piaskowca zaczyna się wykruszać ziarenko po ziarenku – to wietrzenie ziarniste. Wystarczy przesunąć dłonią po niektórych ścianach, by poczuć na palcach szorstki pył: skała dosłownie rozsypuje się pod ręką, w tempie niezauważalnym, ale nieubłaganym. U podnóża wielu urwisk leżą stożki jasnego piasku – świeży „urobek” z trwającej właśnie rozbiórki.

Grzyby, maczugi, ambony – słownik form skalnych

Z połączenia ciosu, zamrozu i wietrzenia ziarnistego rodzi się cały słownik fantastycznych kształtów. Warto go poznać, bo wtedy spacer po skalnym mieście zamienia się w czytanie otwartej księgi:

  • Grzyby i maczugi skalne – powstają tam, gdzie górna ława piaskowca jest twardsza lub lepiej spojona niż warstwy pod nią. Miększa „noga” wietrzeje szybciej niż odporna „czapa”, więc forma z wiekiem coraz bardziej przypomina grzyb albo wbitą w ziemię maczugę. Najsłynniejsze zgrupowanie takich form to Skalne Grzyby w południowo-wschodniej części parku narodowego, ale pojedyncze okazy – jak słynna Kwoka na Szczelińcu – spotkamy w całych Górach Stołowych.
  • Baszty i ambony – samotne filary i występy odcięte szczelinami ciosu od reszty masywu. Ambony wystają z krawędzi stoliw jak balkony i często oferują najlepsze widoki w okolicy.
  • Uliczki i labirynty – poszerzone szczeliny ciosu, miejscami tak ciasne, że dorosły człowiek musi przeciskać się bokiem, a miejscami rozszerzające się w skalne „place” i „sale”. To znak firmowy Błędnych Skał.
  • Głębokie szczeliny i rozpadliny – młode pęknięcia, których erozja nie zdążyła jeszcze złagodzić. W najgłębszych, jak w słynnym Piekiełku na Szczelińcu Wielkim, chłód utrzymuje się przez cały rok, a śnieg potrafi zalegać do późnej wiosny.

Do tego dochodzą formy o własnych imionach – Wielbłąd, Małpolud, Fotel Pradziada – bo ludzka wyobraźnia od zawsze dopowiadała skałom biografie. Warto jednak pamiętać, że każda z tych figur to po prostu inna faza tego samego procesu: od litej płyty, przez basztę, po samotny grzyb, któremu wietrzenie kiedyś podetnie nogę.

Miasto, które wciąż się buduje (i rozbiera)

Łatwo pomyśleć, że skalne miasta to skamieniały zabytek – gotowy i zamknięty. Nic bardziej mylnego: procesy rzeźbotwórcze trwają dziś dokładnie tak samo jak przed tysiącami lat. Co jakiś czas od urwisk odrywają się bloki, a na ścianach przybywa jasnych, świeżych blizn po obrywach. Pojawiają się też nowe spękania, które na najbardziej uczęszczanych stoliwach są uważnie obserwowane przez badaczy.

Jest i proces subtelniejszy: powolne „osiadanie” wierzchowin. Sztywna płyta piaskowca spoczywa na miękkich, plastycznych marglach, które pod jej ciężarem z wolna ustępują – trochę jak gruba księga położona na miękkim materacu. Bloki na krawędziach stoliw milimetr po milimetrze przechylają się i odsuwają od masywu, a szczeliny między nimi się rozwierają. To właśnie temu zjawisku Szczeliniec zawdzięcza swoją nazwę i najgłębsze rozpadliny. W skali ludzkiego życia ruch jest niezauważalny; w skali geologicznej – nieustanny.

Dlaczego Czesi mają takie same miasta?

Kto zna Góry Stołowe, ten w czeskich skalnych miastach Adršpachu i Teplic nad Metują poczuje się dziwnie swojsko: te same pionowe ściany, te same uliczki, grzyby i baszty, tylko rozmiary często jeszcze bardziej imponujące. To nie zbieg okoliczności. Polskie i czeskie skalne miasta wyrzeźbione są w tej samej płycie piaskowców, osadzonych w tym samym kredowym morzu, które wypełniało rozległe obniżenie na pograniczu dzisiejszych obu krajów. Granica państwowa przecina tę płytę w poprzek – ale geologia jej nie zauważa.

Różnice, które widzimy, to głównie kwestia głębokości wcięcia dolin i lokalnych właściwości skały: w rejonie Adršpachu erozja rozcięła piaskowce wyjątkowo głęboko, stąd smukłe iglice wysokości kilkudziesięciu metrów. Dla turysty to znakomita wiadomość – po obu stronach granicy można zwiedzać kolejne dzielnice tego samego, rozległego kamiennego miasta.

Jak czytać skały na spacerze

Na koniec mała ściągawka, dzięki której zwykły spacer zamieni się w geologiczne śledztwo:

  1. Szukaj linii prostych. Prosta uliczka lub równa, pionowa ściana to niemal na pewno powierzchnia ciosu – pęknięcie starsze niż cała dzisiejsza rzeźba terenu.
  2. Patrz na poziome warstwy. Wyraźne ławice w ścianie to zapis kolejnych epizodów sypania piasku na dno morza; twardsze ławice tworzą występy, miększe – wnęki i okapy.
  3. Porównuj czapę z nogą. Przy każdym skalnym grzybie zadaj sobie pytanie, dlaczego góra oparła się wietrzeniu lepiej niż dół – odpowiedzią jest zawsze różnica odporności warstw.
  4. Wypatruj świeżych ran. Jasne, nieporośnięte powierzchnie i rumowiska ostrokrawędzistych bloków to ślady niedawnych obrywów – dowód, że miasto wciąż jest placem budowy.
  5. Dotknij skały. Szorstka, sypiąca się powierzchnia to wietrzenie ziarniste przyłapane na gorącym uczynku.

Najlepszym terenem takiego śledztwa są oczywiście szlaki Parku Narodowego Gór Stołowych – od labiryntu Błędnych Skał, przez tarasy Szczelińca, po aleję Skalnych Grzybów. Propozycje wędrówek znajdziesz wśród naszych opisów tras, a wszystkie skalne osobliwości regionu łatwo zlokalizujesz na mapie. Zanim wyruszysz, zajrzyj też do aktualnych warunków na szlakach – po deszczu piaskowcowe stopnie bywają zdradliwie śliskie. To w końcu ten sam mokry piaskowiec, który od milionów lat uczy się ustępować wodzie.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Góry Stołowe nazywa się górami płytowymi?

Bo ich szkielet tworzą niemal poziomo ułożone płyty skalne – naprzemienne warstwy twardych piaskowców i miękkich margli, które po ustąpieniu kredowego morza zostały wyniesione bez sfałdowania. Erozja wycięła z nich płaskie stoliwa o urwistych krawędziach, przypominające stoły. To jedyne góry o takiej budowie w Polsce.

Jak powstają grzyby skalne?

Grzyb skalny to efekt różnej odporności warstw piaskowca. Górna, twardsza i lepiej spojona ława wietrzeje wolno i tworzy szeroką „czapę”, natomiast miększe warstwy poniżej kruszą się szybciej i zwężają w „nogę”. Im dłużej trwa wietrzenie, tym forma jest smuklejsza – aż w końcu noga zostaje podcięta i grzyb się przewraca.

Ile lat mają skały, z których zbudowane są skalne miasta?

Piaskowce Gór Stołowych osadziły się w późnej kredzie, około 100–80 milionów lat temu, na dnie płytkiego morza. Sama rzeźba – uliczki, baszty i grzyby skalne – jest jednak znacznie młodsza: to dzieło erozji, która pracuje nad wydźwigniętą płytą przez ostatnie miliony lat i trwa do dziś.

Czy skalne miasta wciąż się zmieniają?

Tak, i to na kilka sposobów. Mróz nadal rozsadza szczeliny, wietrzenie ziarniste rozsypuje powierzchnię skał, od urwisk odrywają się bloki, a sztywne płyty piaskowca powoli „osiadają” na miękkich marglach, przez co rozpadliny się rozwierają. W skali jednego ludzkiego życia zmiany są niemal niezauważalne, ale proces nigdy się nie zatrzymał.

Czy czeskie skały Adršpachu to to samo zjawisko co Góry Stołowe?

Tak. Skalne miasta Adršpachu i Teplic nad Metują wyrzeźbione są w tej samej płycie kredowych piaskowców, która ciągnie się po obu stronach granicy. Różnice w wyglądzie – na przykład smuklejsze i wyższe iglice po stronie czeskiej – wynikają z głębszego rozcięcia terenu przez erozję oraz lokalnych właściwości skały, a nie z odmiennej genezy.

Czytaj dalej

Wszystkie wpisy