Przejdź do treści
Odkryj Sudety Plan dnia pusty Konto
Menu

Liczyrzepa, Rübezahl, Krakonoš – jeden Duch Gór, trzy narody i pięć wieków legendy

Redakcja OdkryjSudety.pl · · 8 min czytania

Duch Gór to najsłynniejsza legenda Sudetów: Niemcy zwali go Rübezahlem, Czesi – Krakonošem, Polacy – Liczyrzepą lub Karkonoszem. Sprawdzamy, skąd wzięła się dziwna hybryda na mapie Śląska z 1561 roku, dlaczego nazwa Liczyrzepa bywa uznawana za niefortunną i jak groźny demon pogody stał się dobrotliwym patronem karkonoskiej turystyki.

Ilustracja: OdkryjSudety.pl

Pogoda w Karkonoszach potrafi zmienić się w kwadrans: słoneczne popołudnie na grani nagle tonie we mgle, a łagodny wiatr przechodzi w zamieć. Dawni mieszkańcy obu stron gór nie mieli wątpliwości, kto za tym stoi. W tych samych dolinach i na tych samych szczytach Niemcy opowiadali o Rübezahlu, Czesi o Krakonošu, a Polacy – najmłodsi w tym towarzystwie – o Duchu Gór, Karkonoszu albo Liczyrzepie. To ta sama postać: kapryśny władca najwyższego pasma Sudetów i najsłynniejszy bohater legend całego regionu.

Historia Ducha Gór jest przy tym czymś więcej niż baśnią. Można ją prześledzić w prawdziwych, zachowanych do dziś źródłach: na renesansowej mapie, w barokowych drukach, w literaturze romantyzmu i w czeskiej telewizji. Warto oddzielać jedno od drugiego – bo fakty bywają tu równie ciekawe jak legenda.

Fakt historyczny: dziwny stwór na mapie z XVI wieku

Najstarsze pewne przedstawienie Ducha Gór to nie wizerunek brodatego olbrzyma, lecz osobliwa hybryda zwierzęca. W 1561 roku wrocławski nauczyciel Martin Helwig wydał mapę Śląska – jedną z najważniejszych w dziejach kartografii tego regionu. W Karkonoszach, w okolicy Śnieżki, umieścił figurę stwora z jelenim porożem, kopytami i długim, zakręconym ogonem, stojącego na dwóch nogach i wspartego na lasce. Podpis głosił „Rübenczal”.

To ważny moment: legenda musiała być wtedy już powszechnie znana, skoro kartograf uznał ją za oczywisty znak rozpoznawczy Karkonoszy – tak jak dziś umieszcza się na mapach symbole zabytków. Mapa Helwiga przez blisko dwa stulecia służyła za wzór kolejnym mapom Śląska, a dziwaczna sylwetka Ducha Gór wędrowała po nich razem z górami. Rogaty stwór z mapy do dziś inspiruje grafików i rzeźbiarzy – to najbardziej „urzędowy” portret istoty, która z definicji nie daje się portretować.

Rübezahl, czyli skąd się wzięły rzepy

Niemiecką nazwę Rübezahl tłumaczy się potocznie jako „liczący rzepy” – od słów Rübe (rzepa) i zählen (liczyć). Wyjaśnia ją popularna legenda: Duch Gór porwał kiedyś do swojego podziemnego królestwa piękną księżniczkę. Aby nie czuła się samotna, dał jej czarodziejskie rzepy, które mogła zamieniać w dowolne postacie – dwórki, ptaki, towarzyszy zabaw. Rzepy jednak więdły, a wraz z nimi marniały wyczarowane istoty. Sprytna branka poprosiła wreszcie zakochanego demona, by policzył wszystkie rzepy na polu – a gdy ten skrupulatnie liczył i przeliczał, dosiadła wyczarowanego z rzepy konia i uciekła do ukochanego. Ośmieszony władca gór miał od tej pory wpadać we wściekłość na sam dźwięk przezwiska „Rübezahl”.

Tyle legenda. Językoznawcy podchodzą do niej ostrożnie: opowieść o liczeniu rzep wygląda na wtórną, dorobioną do istniejącej już nazwy, której pochodzenie pozostaje niepewne. Jedna z hipotez wywodzi drugi człon od średniowiecznego słowa Zagel – „ogon” – co dobrze pasowałoby do ogoniastego stwora z mapy Helwiga. Jedno jest pewne: w dawnych opowieściach nazwa uchodziła za obraźliwą, a wędrowcy w górach woleli mówić ostrożnie o „Panu Gór”, by nie ściągnąć na siebie jego gniewu.

Liczyrzepa – kalka, która się przyjęła, choć nie powinna

Po 1945 roku, gdy Karkonosze znalazły się w granicach Polski, legenda potrzebowała polskiego imienia. Już w pierwszych powojennych latach pojawiła się „Liczyrzepa” – dosłowna kalka niemieckiego Rübezahl, spopularyzowana przez wczesne polskie publikacje o regionie. Nazwa chwyciła: brzmi swojsko, łatwo ją zapamiętać i do dziś jest bodaj najczęściej używana.

Znawcy tematu uważają ją jednak za niefortunną – z co najmniej dwóch powodów. Po pierwsze, jest tłumaczeniem przezwiska, które w samej legendzie uchodzi za szyderstwo; nazywanie władcy gór „Liczyrzepą” to trochę tak, jakby tytułować króla obelgą. Po drugie, opiera się na ludowej etymologii, którą badacze kwestionują. Dlatego w literaturze i muzealnictwie promuje się określenia „Duch Gór” albo „Karkonosz” – to drugie nawiązuje wprost do czeskiej tradycji i do nazwy samego pasma. W obiegu funkcjonują też ludowe warianty w rodzaju „Rzepióra”. Turysta może więc wybierać, ale warto wiedzieć, skąd wziął się ten nazewniczy galimatias.

Krakonoš – gospodarz gór z czeskiej strony

Czesi poszli inną drogą. Ich Krakonoš nie ma w imieniu żadnych rzep – nazwa łączy się z czeskim mianem samych gór, Krkonoše. Krakonoš to po prostu „ten od Karkonoszy”: uosobienie pasma, jego pogody i jego praw. W czeskiej tradycji postać ma wyraźnie gospodarski rys – to surowy, ale sprawiedliwy gazda gór, który pilnuje, by nikt nie brał z nich więcej, niż naprawdę potrzebuje.

Czeska strona gór ma też swoje „adresy” Krakonoša. Najbardziej poetycki to Krakonošova zahrádka – „ogródek Krakonoša” – bogaty w rzadkie rośliny zakątek Obřego dołu, polodowcowego kotła pod Śnieżką, do którego zielarze od stuleci schodzili po cudowne zioła. A w Trutnovie, mieście u stóp gór, główny plac nosi imię Krakonoša i zdobi go jego figura. Trudno o lepszy dowód, że legenda wrosła w codzienność.

Od demona pogody do dobrotliwego opiekuna

Duch Gór nie zawsze był sympatyczny. Najstarsza warstwa podań pokazuje go jako groźnego demona żywiołów: pana mgły, wichury i lawin, który zsyła zamiecie na zuchwalców i sprowadza wędrowców na manowce. Górscy przewodnicy, zielarze i poszukiwacze skarbów wchodzili w jego domenę z respektem, a imienia demona lepiej było na grani głośno nie wymawiać.

Pierwszym, który zebrał te opowieści w całość, był Johannes Praetorius – siedemnastowieczny pisarz i namiętny zbieracz osobliwości. W drugiej połowie XVII wieku wydał obszerne zbiory historii o Rübezahlu, mieszając relacje rzekomych naocznych świadków, anegdoty i moralizatorskie przypowieści. Dzięki tym barokowym drukom – a to już fakt, nie legenda – wiemy, jak wyobrażano sobie Ducha Gór przed epoką romantyzmu: jako psotnego, nieobliczalnego kpiarza, który raz pomoże, raz wystraszy, a najchętniej przybiera cudze postacie – mnicha, myśliwego, drwala, a nawet konia czy przydrożnego pnia.

Pod koniec XVIII wieku legendy o Duchu Gór trafiły do wielkiej literatury za sprawą Johanna Karla Augusta Musäusa, który włączył je do swojego zbioru niemieckich baśni ludowych – to on utrwalił opowieść o księżniczce i liczeniu rzep. Romantyzm dokonał reszty: z demona pogody Duch Gór stał się szlachetnym duchem natury, opiekunem ubogich tkaczy i zielarzy, srogim tylko dla chciwców, oszustów i pysznych panów. Ten schemat zna każdy, kto słyszał jakąkolwiek karkonoską legendę: biedak wraca z gór ze złotem, chciwiec – z garścią suchych liści.

Jedna postać, trzy kultury

Mało która postać ludowa zrobiła taką karierę w kulturze trzech narodów. W literaturze niemieckiej po Musäusie legendę podejmowali romantycy, a na początku XX wieku Carl Hauptmann, brat noblisty Gerharta, poświęcił Duchowi Gór osobną książkę; obaj bracia mieszkali zresztą u podnóża Karkonoszy, w okolicach dzisiejszej Szklarskiej Poręby i Jeleniej Góry. W sztuce Duch Gór przeszedł drogę od rogatej hybrydy z map, przez diaboliczne ryciny, po dostojnego starca z kosturem – i to właśnie brodaty olbrzym w kapeluszu z szerokim rondem panuje w wyobraźni od XIX wieku.

W Czechach postać zawojowała ekran. Powstające od lat siedemdziesiątych do połowy osiemdziesiątych XX wieku „Krkonošské pohádky” – telewizyjne bajki o Krakonošu – wychowały kilka pokoleń widzów. Ich bohaterowie, poczciwi słudzy Anče i Kuba oraz pazerny pan Trautenberk, którego Krakonoš raz za razem karci za łakomstwo, weszli do potocznego języka, a sojka donosząca władcy gór o ludzkich sprawkach stała się jednym z najsłynniejszych ptaków czeskiej popkultury. W Polsce Duch Gór zadomowił się po wojnie w zbiorach legend sudeckich, przewodnikach i książkach dla dzieci – i choć do polszczyzny trafił najpóźniej, dziś trudno bez niego wyobrazić sobie opowieść o regionie.

Patron turystyki i wspólne dziedzictwo pogranicza

Współczesne Karkonosze bez Ducha Gór wyglądałyby jak Kraków bez smoka. Jego imię i podobizna są wszędzie: na szyldach pensjonatów i restauracji, na etykietach regionalnych produktów, w nazwach szlaków, imprez i festiwali. Rzeźby władcy gór stoją po obu stronach granicy – od drewnianych figur w karkonoskich miejscowościach, takich jak Szklarska Poręba czy Karpacz, po pomnik Krakonoša na rynku w Trutnovie. W sklepach z pamiątkami brodaty olbrzym z kosturem konkuruje z panoramą Śnieżki, a regionalne muzea gromadzą jego wizerunki: od dawnych map i grafik po współczesne rzeźby.

Co ciekawe, ta „duchowa” turystyka ma długą metrykę: już dziewiętnastowieczni wędrowcy kupowali w karkonoskich schroniskach pocztówki i figurki Rübezahla, a przewodnicy chętnie ubarwiali wycieczki opowieściami o jego psotach. Dzisiejszy turysta może iść ich śladem – wystarczy spojrzeć na mapę regionu, by zobaczyć, jak gęsto legendarne motywy oplatają karkonoskie miejscowości. A kto chce poczuć klimat legendy w pełni, niech wybierze się na grań przy zmiennej pogodzie – sprawdziwszy wcześniej warunki na szlakach, bo z władcą gór, jak wiadomo, nie ma żartów.

Najciekawsze w tej historii jest może to, że trzy narody nie tyle „mają własne wersje” legendy, ile dziedziczą tę samą opowieść – narosłą przez stulecia na pograniczu, gdzie mieszały się języki, wyznania i profesje: śląscy tkacze, czescy zielarze, górnicy, wędrowni poszukiwacze minerałów zwani Walończykami. Duch Gór zmieniał imiona i charakter tak, jak zmieniali się mieszkańcy gór, ale zawsze pilnował tego samego: granicy między tym, co człowiek może z gór wziąć, a tym, co powinien im zostawić.

Dlatego dziś bywa symbolem współpracy ponad granicą – patronuje polsko-czeskim projektom, wystawom i wydarzeniom kulturalnym, a jego trójjęzyczny życiorys to chyba najkrótszy możliwy wykład historii Sudetów. Jedna mapa z XVI wieku, trzy imiona, setki opowieści – i góry, które wciąż potrafią w kwadrans pokazać, kto tu naprawdę rządzi.

Legenda czy fakt? Krótka ściąga

  • Fakt: mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku z podpisaną figurą „Rübenczal” – najstarsze pewne przedstawienie Ducha Gór.
  • Fakt: barokowe zbiory podań Johannesa Praetoriusa z drugiej połowy XVII wieku oraz literackie baśnie Musäusa z końca XVIII wieku – zachowane druki, dostępne do dziś w bibliotekach i muzeach.
  • Fakt: powojenne polskie spolszczenia imienia, czeski serial telewizyjny, pomniki, nazwy i pamiątki – cała współczesna „infrastruktura” legendy.
  • Legenda: księżniczka, czarodziejskie rzepy, podziemne królestwo, kary dla chciwych i skarby dla ubogich – czyli wszystko to, po co naprawdę jeździmy w te góry.

Planując karkonoską wędrówkę śladem legend, warto pamiętać, że Duch Gór – jak przystało na władcę – ma w tych górach niejedną posiadłość. I że najlepiej opowiada o sobie sam: mgłą, wiatrem i nagłym słońcem nad Śnieżką.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Rübezahl, Krakonoš i Liczyrzepa to ta sama postać?

Tak. To trzy imiona jednego bohatera – legendarnego władcy Karkonoszy, zwanego po polsku najczęściej Duchem Gór. Niemiecka nazwa Rübezahl jest najstarsza i pojawia się już w XVI wieku, czeski Krakonoš wywodzi się od nazwy samych gór (Krkonoše), a polska Liczyrzepa to powojenna kalka nazwy niemieckiej. Poszczególne tradycje różnie rozkładały akcenty, ale rdzeń opowieści – kapryśny pan gór, który karze chciwych i pomaga ubogim – jest wspólny.

Kiedy Duch Gór pojawił się po raz pierwszy w źródłach historycznych?

Najstarszym pewnym przedstawieniem jest figura podpisana „Rübenczal” na mapie Śląska Martina Helwiga z 1561 roku – dziwaczna hybryda z porożem, kopytami i ogonem, umieszczona w rejonie Śnieżki. Sama legenda musiała być jednak starsza, skoro kartograf potraktował ją jako oczywisty symbol Karkonoszy. W drugiej połowie XVII wieku obszerne zbiory podań o Duchu Gór wydał Johannes Praetorius, a pod koniec XVIII wieku legendy literacko opracował Johann Karl August Musäus.

Dlaczego nazwa Liczyrzepa bywa uznawana za niefortunną?

Z dwóch powodów. Po pierwsze, to dosłowne tłumaczenie niemieckiego przezwiska Rübezahl, które według samej legendy było szyderstwem doprowadzającym władcę gór do wściekłości – trudno więc uznać je za godne miano. Po drugie, opiera się na ludowej etymologii („liczący rzepy”), którą językoznawcy kwestionują; pochodzenie nazwy Rübezahl pozostaje niepewne. Dlatego badacze i muzealnicy wolą określenia „Duch Gór” albo „Karkonosz”, choć Liczyrzepa wciąż jest w potocznym użyciu.

Skąd wzięła się legenda o liczeniu rzep?

Według baśni Duch Gór porwał piękną księżniczkę i podarował jej czarodziejskie rzepy, które mogła zamieniać w dowolne postacie. Tęskniąca branka poprosiła go, by policzył rzepy rosnące na polu, a gdy demon liczył, uciekła na wyczarowanym z rzepy koniu. Od tej pory przezwisko „Rübezahl” miało go ośmieszać. Badacze uważają jednak tę opowieść za wtórną – dorobioną później do istniejącej już nazwy, by wyjaśnić jej zagadkowe brzmienie.

Gdzie dziś w Karkonoszach można spotkać ślady Ducha Gór?

Praktycznie wszędzie. Jego rzeźby i podobizny zdobią karkonoskie miejscowości po obu stronach granicy – m.in. Szklarską Porębę i Karpacz, a w czeskim Trutnovie główny plac nosi imię Krakonoša. Duch Gór patronuje szlakom, imprezom i regionalnym produktom, a jego figurki to klasyka karkonoskich pamiątek. Warto też pamiętać o czeskich „Krkonošskich pohádkach” – telewizyjnych bajkach, dzięki którym Krakonoš stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych bohaterów czeskiej popkultury.

Czytaj dalej

Wszystkie wpisy