Przejdź do treści
Odkryj Sudety Plan dnia pusty Konto
Menu

Od gorączki złota po tajne kopalnie uranu – górnicza historia Sudetów

Redakcja OdkryjSudety.pl · · 7 min czytania

Złotoryja zawdzięcza złotu najstarsze prawa miejskie w Polsce, Wałbrzych przez wieki żył z węgla, a w Kowarach po wojnie w tajemnicy kopano uran dla ZSRR. Oto osiem stuleci górniczej historii Sudetów – od walońskich poszukiwaczy skarbów po dzisiejsze drugie, turystyczne życie dawnych kopalń.

Ilustracja: OdkryjSudety.pl

Kiedy patrzymy dziś na Sudety – zielone grzbiety, rozległe lasy i senne miasteczka – trudno uwierzyć, że przez osiem stuleci należały do najintensywniej rozkopywanych regionów Europy Środkowej. Pod szlakami, którymi wędrują dziś turyści, ciągną się setki kilometrów sztolni, szybów i chodników. Kopano tu niemal wszystko, co dało się spieniężyć: złoto i srebro, rudy miedzi, cyny, arsenu i żelaza, węgiel kamienny, a po drugiej wojnie światowej – w najściślejszej tajemnicy – uran dla radzieckiego programu atomowego.

Górnictwo nie było w Sudetach epizodem. To ono zakładało miasta i nadawało im nazwy oraz herby, ściągało w góry osadników z połowy Europy, budowało fortuny i wywoływało katastrofy. A choć ostatnie kopalnie zamknięto pokolenie temu, ta historia wciąż jest doskonale czytelna w krajobrazie. Trzeba tylko wiedzieć, na co patrzeć.

Gorączka złota, która zakładała miasta

Zaczęło się od złota. Już na przełomie XII i XIII wieku nad Kaczawą i Bobrem płukano złotonośne piaski, a wieść o kruszcu ściągnęła na Dolny Śląsk tysiące poszukiwaczy i górników z Niemiec, Czech i dalszych stron. To właśnie tej gorączce Złotoryja zawdzięcza tytuł, którym szczyci się do dziś: w 1211 roku otrzymała od księcia Henryka Brodatego prawa miejskie – jako pierwsza miejscowość na ziemiach dzisiejszej Polski. Złoty rodowód ma też pobliski Lwówek Śląski, lokowany zaledwie kilka lat później, również przy złotonośnych polach.

Drugim wielkim ośrodkiem był Złoty Stok u wejścia w Góry Złote. Tutejsze złoto tkwiło nie w rzecznym piasku, lecz głęboko w skale – w rudach arsenu, co okazało się błogosławieństwem i przekleństwem zarazem. W XVI wieku miasteczko przeżywało dosłownie złoty wiek i należało do liczących się producentów tego kruszcu w Europie Środkowej. Później na pierwszy plan wysunął się arszenik, ceniony w hutnictwie szkła, farbiarstwie i – co tu kryć – jako trucizna, a złoto odzyskiwano niejako przy okazji. Wydobycie zakończono dopiero w 1961 roku, po około siedmiu wiekach eksploatacji. Niewiele miejsc w Polsce może się pochwalić tak długą górniczą metryką.

Srebro, miedź i żelazo – kruszcowa mozaika

Złoto najmocniej działa na wyobraźnię, ale przez stulecia to skromniejsze kruszce napędzały sudecką gospodarkę. O srebrze przypomina sama nazwa Srebrnej Góry, położonej na przełęczy między Górami Sowimi a Bardzkimi, gdzie kruszce kopano już w średniowieczu, a górnicza gorączka rozkwitła na dobre w XVI wieku – na długo zanim miejscowość zasłynęła z potężnej twierdzy. Srebronośne rudy ołowiu kopano także w rejonie dzisiejszego Boguszowa-Gorc, jednej z najstarszych osad górniczych w okolicach Wałbrzycha.

Wyjątkowy – i wyjątkowo gorzki – los spotkał Miedziankę w Rudawach Janowickich. To górnicze miasteczko o średniowiecznym rodowodzie przez wieki żyło z rud miedzi, którym zawdzięcza nazwę. Przetrwało wojny, pożary i kolejne kryzysy górnictwa, ale nie przetrwało XX wieku: podziemna eksploatacja, zwieńczona powojennym wydobyciem uranu, tak naruszyła grunt, że zabudowę uznano za zagrożoną, a mieszkańców wysiedlono. Dziś po mieście z wielowiekową historią zostały pojedyncze budynki, łąki i stare sady – jedno z najbardziej przejmujących miejsc w Sudetach.

Były wreszcie Kowary u stóp Karkonoszy, których nazwa mówi wszystko: miasto kowali. Według tradycji rudę żelaza odkryto tu już w połowie XII wieku, a przez następne stulecia kuźnice przekuwały ją na broń, narzędzia i cenione w regionie wyroby. Żelazny rozdział historii Kowar zamknął się w XX wieku – by ustąpić miejsca rozdziałowi znacznie bardziej mrocznemu, o którym za chwilę.

Walończycy – tajemniczy poszukiwacze skarbów

Osobne miejsce w górniczej legendzie Sudetów zajmują Walończycy – wędrowni poszukiwacze kruszców i kamieni szlachetnych, przybywający od średniowiecza z zachodniej Europy, głównie z terenów dzisiejszej Belgii i Francji. Na minerałach znali się jak mało kto w tamtej epoce. Przemierzali Karkonosze i Góry Izerskie w poszukiwaniu złota, ametystów, agatów i innych skarbów, a wiedzę o obiecujących miejscach zapisywali w sekretnych „księgach walońskich” i znaczyli na skałach umownymi symbolami: strzałkami, krzyżami czy wyrytymi dłońmi.

Część tych znaków przetrwała do dziś i wciąż intryguje wędrowców, choć trudno już rozstrzygnąć, które są autentyczne, a które dorobiła późniejsza legenda. To z opowieściami o Walończykach i strzegącym podziemnych skarbów Duchu Gór wiąże się spora część karkonoskiego folkloru. Za nieformalną stolicę walońskich tradycji uchodzi Szklarska Poręba, gdzie pamięć o dawnych poszukiwaczach kultywuje się do dziś – z przymrużeniem oka, ale i z prawdziwą mineralogiczną pasją.

Czarne złoto Wałbrzycha i Nowej Rudy

W XIX wieku ciężar sudeckiego górnictwa przesunął się z kruszców na węgiel. Dolnośląskie Zagłębie Węglowe – z Wałbrzychem i Nową Rudą na czele – miało metrykę sięgającą jeszcze średniowiecza, ale prawdziwy rozkwit przyniosła mu dopiero epoka pary. Powstały głębokie szyby, koksownie i linie kolejowe, a Wałbrzych wyrósł na jeden z najważniejszych ośrodków przemysłowych Śląska. Górnicze osiedla, wieże szybów i strome hałdy na dziesięciolecia zdefiniowały krajobraz regionu.

Tutejszy węgiel miał jednak wysoką cenę. Pokłady były cienkie, stromo nachylone i poprzecinane uskokami, a do tego wyjątkowo gazonośne – dolnośląskie kopalnie uchodziły za jedne z najtrudniejszych w Europie. Właśnie ta oporna geologia przesądziła o końcu zagłębia: w latach 90. XX wieku, w ramach restrukturyzacji górnictwa, kopalnie Wałbrzycha i Nowej Rudy postawiono w stan likwidacji i do końca dekady wydobycie praktycznie wygaszono.

Dla regionu był to wstrząs porównywalny z klęską żywiołową. Pracę straciły dziesiątki tysięcy ludzi, a symbolem tamtych lat stały się „biedaszyby” – nielegalne, płytkie wyrobiska, w których byli górnicy na własną rękę, z narażeniem życia, wydobywali węgiel na opał i sprzedaż. Wałbrzych długo dźwigał się z zapaści; dziś dawne kopalnie coraz częściej są już nie raną, lecz atutem, o czym dalej.

Uran – najpilniej strzeżona tajemnica powojennych Sudetów

Najbardziej niezwykły rozdział tej historii rozegrał się tuż po drugiej wojnie światowej i przez dekady pozostawał tajemnicą państwową. Na mocy porozumienia z ZSRR pod koniec lat 40. ruszyły w Sudetach poszukiwania i wydobycie rud uranu na potrzeby radzieckiego programu atomowego. Centrum operacji stały się Kowary, gdzie dawną kopalnię żelaza „Wolność” przestawiono na nowy surowiec, a całością kierowało specjalne przedsiębiorstwo działające pod radzieckim nadzorem, znane później jako Zakłady Przemysłowe R-1.

Poszukiwania prowadzono z rozmachem w kilkudziesięciu punktach – od Karkonoszy i Rudaw Janowickich po masyw Śnieżnika, gdzie uran kopano w Kletnie, tuż obok odkrytej kilkanaście lat później słynnej jaskini. Górników wabiono bardzo wysokimi zarobkami, ale obowiązywała ich ścisła tajemnica, a o promieniowaniu i jego skutkach wiedzieli niewiele albo nic. Ceną były choroby płuc i przedwczesne śmierci wielu pracowników, a w skrajnym przypadku – wspomnianej Miedzianki – faktyczna zagłada całego miasteczka, podkopanego rabunkową eksploatacją. Wydobyta ruda w całości wyjeżdżała na wschód.

Intensywne wydobycie wygasło już w latach 50., choć prace badawcze i przeróbkę rud prowadzono w Kowarach jeszcze przez lata. Historia zatoczyła przy tym przewrotne koło: pouranowe sztolnie, niegdyś symbol zagrożenia, z czasem zaczęto wykorzystywać leczniczo – obecny w nich radon w niewielkich dawkach znalazł zastosowanie w inhalacjach.

Górnictwo zapisane w nazwach, herbach i krajobrazie

Nawet gdyby nie zachowała się ani jedna sztolnia, górniczą przeszłość Sudetów zdradzałaby sama mapa. Złotoryja, Złoty Stok, Srebrna Góra, Miedzianka, Kowary, Rudawy Janowickie – to nazwy-świadectwa z czasów, gdy o randze miejscowości decydowało to, co znaleziono pod ziemią. Dopowiadają je herby: skrzyżowane górnicze młotki – pyrlik i żelazko – do dziś widnieją w znakach wielu sudeckich miast, a postaci gwarków i górnicze narzędzia zdobią pieczęcie i fasady ratuszy. Swoje dokładają nazwy ulic: Górnicza, Sztygarska czy Gwarków to w regionie klasyka.

Wprawne oko odczyta tę historię także w terenie. Porośnięte lasem hałdy, leje i zapadliska po dawnych szybach, tajemnicze wyloty sztolni, ślady po płuczkach złota, wreszcie wieże szybowe i kolonie robotniczych domów w okolicach Wałbrzycha i Nowej Rudy – wszystko to warstwy tej samej opowieści. Wiele takich miejsc mija się na zwykłej wędrówce, nawet o tym nie wiedząc; warto przed wyjściem rzucić okiem na mapę regionu, bo górnicze ślady kryją się często tuż przy popularnych szlakach.

Od kopalni do atrakcji – drugie życie podziemi

To, co jeszcze niedawno było ciężarem, Sudety uczyniły swoją wizytówką. Dawne kopalnie złota, węgla i uranu udostępniono zwiedzającym jako podziemne trasy i muzea, pokopalniane kompleksy zamieniają się w centra kultury i nauki – jak wałbrzyska Stara Kopalnia – a o dawnych tradycjach przypominają górnicze święta, jarmarki i rekonstrukcje. W Złotoryi wciąż można spróbować płukania złota, i to nie byle jak: miasto gościło zawody w tej dyscyplinie z mistrzostwami świata włącznie. Geologiczne dziedzictwo Gór i Pogórza Kaczawskiego promuje się dziś pod hasłem Krainy Wygasłych Wulkanów, a ścieżki edukacyjne prowadzą śladami dawnych wyrobisk w wielu zakątkach regionu.

Dla turysty to znakomita wiadomość: górnicza historia Sudetów przestała być wiedzą dla pasjonatów, a stała się jednym z najciekawszych kluczy do zwiedzania regionu. Można wokół niej ułożyć całą wyprawę – od miast złota przez pokopalniany Wałbrzych po uranowe Kowary. Jeśli szukacie pomysłu na taki wyjazd, zajrzyjcie do naszych opisów miejscowości albo zaplanujcie wycieczkę śladami sudeckich gwarków.

Bo Sudety to góry, które człowiek drążył przez osiemset lat – i właśnie dlatego opowiadają dziś jedną z najciekawszych historii w Polsce. Czasem wystarczy zejść ze szlaku o krok i uważnie spojrzeć pod nogi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w Sudetach naprawdę wydobywano złoto?

Tak, i to na dużą skalę. Już na przełomie XII i XIII wieku płukano złotonośne piaski nad Kaczawą i Bobrem, a gorączka złota przyczyniła się do lokacji Złotoryi – miasto otrzymało prawa miejskie w 1211 roku, jako pierwsza miejscowość na ziemiach dzisiejszej Polski. Drugim wielkim ośrodkiem był Złoty Stok, gdzie złoto pozyskiwano z rud arsenu aż do 1961 roku.

Kim byli Walończycy i co po nich zostało?

Walończycy to wędrowni poszukiwacze kruszców i kamieni szlachetnych, którzy od średniowiecza przybywali w Karkonosze i Góry Izerskie z zachodniej Europy. Wiedzę o złożach zapisywali w sekretnych „księgach walońskich” i znaczyli na skałach umownymi symbolami. Część tych znaków przetrwała do dziś, a walońskie tradycje kultywuje się szczególnie w Szklarskiej Porębie.

Kiedy i dlaczego zamknięto kopalnie węgla w Wałbrzychu i Nowej Rudzie?

Kopalnie Dolnośląskiego Zagłębia Węglowego postawiono w stan likwidacji w latach 90. XX wieku; w Wałbrzychu wydobycie zakończono w 1998 roku, a ostatni węgiel w Nowej Rudzie wydobyto w 2000 roku. Powodem była wyjątkowo trudna geologia – cienkie, strome i gazonośne pokłady czyniły tutejszy węgiel drogim i niebezpiecznym w eksploatacji. Likwidacja przyniosła regionowi masowe bezrobocie i zjawisko nielegalnych „biedaszybów”.

Gdzie w Sudetach wydobywano uran i po co?

Pod koniec lat 40. i w latach 50. XX wieku uran kopano między innymi w Kowarach, gdzie działały Zakłady Przemysłowe R-1, a także w Kletnie pod Śnieżnikiem i w Miedziance. Wydobycie prowadzono w ścisłej tajemnicy, pod radzieckim nadzorem, a cała ruda trafiała do ZSRR na potrzeby programu atomowego. Ceną było zdrowie wielu górników, a w przypadku Miedzianki – zagłada całego miasteczka.

Czy ślady górniczej historii Sudetów można dziś zobaczyć?

Tak, i to na każdym kroku. Dawne kopalnie działają jako podziemne trasy turystyczne i muzea, pokopalniane kompleksy – jak Stara Kopalnia w Wałbrzychu – stały się centrami kultury, a w terenie łatwo wypatrzyć hałdy, wyloty sztolni i zapadliska po szybach. Górnictwo zostało też w nazwach miejscowości, takich jak Złotoryja, Srebrna Góra czy Miedzianka, oraz w herbach z górniczymi młotkami.

Czytaj dalej

Wszystkie wpisy