Przejdź do treści
Odkryj Sudety Plan dnia pusty Konto
Menu

Starsze niż Alpy i Himalaje. Jak powstały Sudety i dlaczego widać to w krajobrazie

Redakcja OdkryjSudety.pl · · 7 min czytania

Sudety powstały około 300 milionów lat temu, gdy zderzenia kontynentów sklejały superkontynent Pangeę – są znacznie starsze od Alp, Himalajów i Tatr. Poznaj ich geologiczną biografię: waryscyjskie narodziny, miliony lat erozji i neogeńskie odmłodzenie, któremu zawdzięczamy góry zrębowe, skalne miasta i wygasłe wulkany pod Złotoryją.

Ilustracja: OdkryjSudety.pl

Pół miliarda lat w jednym suwaku

Przeciągnij suwak i zobacz, jak z dna dawnego oceanu robią się góry, jak erozja je rozbiera i jak podnoszą się po raz drugi. Pasy w przekroju to skały, które w danym momencie leżały jedne na drugich.

  1. ok. 500 mln lat temuKambr i ordowik

    Zanim jeszcze była mowa o górach

    W miejscu dzisiejszych Sudetów rozciąga się zbiornik oceaniczny. Na jego dnie osadzają się muły i piaski, a szczelinami wylewa się bazaltowa lawa. Powstają skały, które dopiero za kilkaset milionów lat zostaną przekute w gnejsy i zieleńce. Lądu, po którym można by chodzić, tu nie ma.

  2. ok. 360 mln lat temuDewon

    Kontynenty zaczynają się zderzać

    Ocean się zwęża, a jego dno wsuwa się pod sąsiedni blok kontynentalny. Skały trafiają na wielkie ciśnienie i temperaturę: z dawnych law powstają zieleńce, z osadów i granitów — gnejsy. To początek orogenezy waryscyjskiej, która zbuduje zrąb dzisiejszych Sudetów.

  3. ok. 300 mln lat temuKarbon

    Szczyt: góry jak dzisiejsze Alpy

    Kolizja osiąga kulminację. Piętrzy się łańcuch ciągnący się przez całą ówczesną Europę. Kilka kilometrów pod powierzchnią powoli krzepnie wielki zbiornik magmy — przyszły granit karkonoski. Na światło dzienne wyjdzie dopiero wtedy, gdy erozja zedrze wszystko, co leży nad nim.

  4. ok. 280 mln lat temuPerm

    Góry się rozpadają, wulkany wybuchają

    Łańcuch przestaje rosnąć i zaczyna się rozbierać. Między blokami zapadają się kotliny, wypełniane czerwonym rumoszem znoszonym ze stoków. Klimat jest pustynny. Rozciągana skorupa pęka, a szczelinami wydostaje się gęsta magma — powstają riolity i trachybazalty Pogórza Kaczawskiego.

  5. ok. 90 mln lat temuKreda

    Morze wraca na zrównany teren

    Po dawnych górach zostały łagodne równiny — i właśnie na nie wkracza morze. Na jego dnie osadzają się piaski i muły, z których powstaną piaskowce Gór Stołowych. Naprzemienne warstwy twardszych piaskowców i miększych margli zdecydują później o piętrowym kształcie stoliw.

  6. ok. 25 mln lat temuNeogen

    Drugie życie: góry wstają ponownie

    Daleko na południu rodzą się Alpy, a naprężenia z tej kolizji docierają aż tutaj. Stara, sztywna skorupa nie fałduje się już — pęka wzdłuż uskoków na bloki. Jedne idą w górę jako dzisiejsze pasma, inne zapadają się w kotliny. Tą samą drogą wydostają się na powierzchnię bazalty.

  7. dziśCzwartorzęd

    To, po czym chodzimy

    Wysokości mamy młode, a skały bardzo stare — dlatego Sudety nazywa się górami zrębowymi. Granit karkonoski, przez setki milionów lat ukryty w głębi, tworzy dziś skałki na grzbiecie. Piaskowce kredowe sterczą jako skalne miasta. A wszystko przykrywa cienka warstwa zwietrzeliny i gleby.

Uproszczenie: daty są przybliżone, a kolumna skalna pokazuje typową, a nie jedną konkretną sekwencję sudecką.

Kiedy stoimy na Śnieżce albo patrzymy z Przedgórza Sudeckiego na ścianę gór wyrastającą nagle z równiny, trudno uwierzyć, że mamy przed sobą jedne z najstarszych gór Europy. Sudety pamiętają czasy, gdy nie istniały jeszcze ani Alpy, ani Himalaje – a po Ziemi nie chodziły nawet dinozaury. Skały, po których dziś prowadzą szlaki, krzepły i fałdowały się setki milionów lat temu, na długo zanim kontynenty przyjęły znany nam kształt.

Geologiczna biografia Sudetów to opowieść o dwóch życiach jednego łańcucha: o potężnych górach sprzed około 300 milionów lat, które erozja starła niemal do poziomu równiny, oraz o ich zaskakującym odmłodzeniu w czasach – jak na geologię – całkiem niedawnych. Ta podwójna historia tłumaczy prawie wszystko, co widzimy na szlaku: od łagodnych kopuł Karkonoszy, przez skalne labirynty Gór Stołowych, po wygasłe wulkany pod Złotoryją.

Góry starsze niż dinozaury

Zacznijmy od porównania, które najlepiej ustawia skalę. Alpy i Himalaje to góry młode – ich wypiętrzanie zaczęło się kilkadziesiąt milionów lat temu i w przypadku Himalajów trwa do dziś. Tatry należą do tej samej, alpejskiej rodziny górotworów. Tymczasem zasadnicza struktura Sudetów powstała około 300 milionów lat temu, a niektóre budujące je skały są jeszcze znacznie starsze. Innymi słowy: gdy rodziły się Alpy, Sudety miały już za sobą całą górską karierę i długą emeryturę.

Dla wyobraźni: pierwsze dinozaury pojawiły się na Ziemi ponad 230 milionów lat temu – czyli wtedy, gdy waryscyjskie Sudety były już górami dojrzałymi i intensywnie niszczonymi. Zanim wyginęły, po dawnych sudeckich szczytach zostały w dużej mierze pagóry, a część obszaru zdążyło zalać morze.

Kaledońskie preludium

Historia zaczyna się jednak jeszcze wcześniej. Kilkaset milionów lat temu, w starszym paleozoiku, skorupa ziemska w tej części świata przechodziła pierwsze wielkie deformacje, wiązane z tak zwaną orogenezą kaledońską – tą samą, która uformowała góry Szkocji i Skandynawii. Z tego wczesnego rozdziału pochodzą skały wyjściowe wielu dzisiejszych kompleksów: lawy wylewane na dnie dawnego oceanu, z których po późniejszym przeobrażeniu powstały łupki i zieleńce Gór Kaczawskich, oraz granity i osady sprzed około 500 milionów lat, przekute później – już głównie w czasie orogenezy waryscyjskiej – w gnejsy izerskie i śnieżnickie. Sam udział orogenezy kaledońskiej w budowie Sudetów jest dziś zresztą przedmiotem dyskusji wśród geologów.

Rekordzistami są gnejsy Gór Sowich, zaliczane do najstarszych skał odsłaniających się na powierzchni w Polsce – ich historia sięga głęboko w paleozoik, a materiał, z którego powstały, jest jeszcze starszy. Idąc szlakiem na Wielką Sowę, dosłownie stąpamy po fundamentach kontynentu.

Waryscyjska kulminacja, czyli narodziny gór

Właściwe narodziny Sudetów to orogeneza waryscyjska. W późnym paleozoiku, przede wszystkim w karbonie, zderzały się ze sobą wielkie masy kontynentalne, sklejając się stopniowo w superkontynent Pangeę. Wzdłuż strefy kolizji wypiętrzył się ogromny łańcuch górski, ciągnący się przez całą dzisiejszą Europę – od Półwyspu Iberyjskiego, przez Masyw Centralny we Francji i niemiecki Harz, aż po Sudety. Około 300 milionów lat temu stały tu góry z prawdziwego zdarzenia, zapewne porównywalne z dzisiejszymi wysokimi łańcuchami typu alpejskiego.

To wtedy w głębi ziemi wykrystalizował słynny granit karkonoski. Gorąca magma wcisnęła się w starsze skały i stygła powoli, kilometry pod powierzchnią, tworząc wielki pluton – kamienne serce dzisiejszych Karkonoszy. Na światło dzienne wyszedł dopiero wtedy, gdy erozja zdarła wszystko, co leżało wyżej. Kto dotyka skałek Pielgrzymów czy Słonecznika, dotyka skały zakrzepłej w czasach, gdy nad okolicą piętrzyły się waryscyjskie góry.

Mozaika sklejona z różnych światów

Sudety mają jeszcze jedną cechę, która fascynuje geologów: nie są jednolitym górotworem, lecz układanką rozmaitych bloków skorupy ziemskiej o różnym pochodzeniu i różnej historii. W trakcie waryscyjskich kolizji fragmenty dawnych mikrokontynentów, dna oceanicznego i stref wulkanicznych zostały zepchnięte razem i sprasowane w jedną całość – trochę jak kra na rzece podczas zatoru.

Dlatego sąsiadujące ze sobą pasma potrafią różnić się niemal wszystkim. Blok karkonosko-izerski, gnejsowy blok sowiogórski, metamorfik Śnieżnika, Góry Kaczawskie z pamiątkami po dawnym oceanie, wreszcie niecki wypełnione młodszymi osadami – każdy z tych elementów to osobny rozdział, a granice między nimi bywają ostre jak cięcie nożem. Wystarczy przejechać z Kotliny Jeleniogórskiej w Góry Kaczawskie albo z Gór Sowich w Góry Stołowe, by znaleźć się w zupełnie innym geologicznym świecie. Mało który region Europy oferuje taką różnorodność na tak niewielkiej powierzchni.

Wielkie niszczenie

Po kulminacji przyszedł długi zjazd. Od permu przez całą erę mezozoiczną waryscyjskie góry były systematycznie rozbierane przez wiatr, wodę i wahania temperatury. W gorącym, pustynnym klimacie permu z niszczonych stoków powstawały czerwonawe piaskowce i zlepieńce, widoczne dziś choćby w rejonie Nowej Rudy. Później, w kredzie, na obniżony i zrównany teren wkroczyło morze.

To właśnie na dnie tego kredowego morza, około 100–80 milionów lat temu, osadzały się piaski, z których powstały piaskowce Gór Stołowych. Szczeliniec Wielki i Błędne Skały to – mówiąc wprost – dawne dno morskie, dziś wyniesione na wysokość około 850–920 metrów (Szczeliniec Wielki, najwyższy punkt Gór Stołowych, sięga 919 m n.p.m.). Skamieniałości morskich małży i innych organizmów znajdowane w tych skałach nie pozostawiają wątpliwości.

Pod koniec ery mezozoicznej po potężnych górach waryscyjskich zostały rozległe, łagodne zrównania. Gdyby historia skończyła się w tym miejscu, dziś zamiast Sudetów mielibyśmy krainę niewysokich pagórków.

Odmłodzenie: góry, które wstały z martwych

Historia jednak się nie skończyła. W erze kenozoicznej, zwłaszcza w neogenie, daleko na południu trwała alpejska kolizja płyt – ta sama, która wypiętrzyła Alpy, Karpaty i Tatry. Naprężenia z tej strefy rozchodziły się szeroko po płycie europejskiej. Stara, sztywna i pocięta bliznami skorupa w rejonie Sudetów nie sfałdowała się ponownie – zamiast tego popękała wzdłuż uskoków na wielkie bloki, które zaczęły przemieszczać się w pionie.

Jedne bloki zostały dźwignięte wysoko i tworzą dzisiejsze pasma – to tak zwane zręby. Inne zapadły się, dając początek śródgórskim kotlinom, jak Kotlina Jeleniogórska czy Kotlina Kłodzka. Dlatego geolodzy nazywają współczesne Sudety górami zrębowymi: skały są stare, ale rzeźba młoda. Wiek skał liczymy w setkach milionów lat, wiek dzisiejszych wysokości – zaledwie w milionach.

Sudecki uskok brzeżny – najostrzejsza krawędź regionu

Najbardziej spektakularną pamiątką odmłodzenia jest sudecki uskok brzeżny, ciągnący się na długości ponad stu kilometrów wzdłuż północno-wschodniej krawędzi gór. Wzdłuż tej linii blok sudecki został wydźwignięty ponad Przedgórze Sudeckie, a granica między górami a równiną stała się wyjątkowo ostra. Efekt widać gołym okiem, choćby spod Bielawy czy Dzierżoniowa: Góry Sowie nie wyłaniają się z przedpola stopniowo, lecz wyrastają z niego jak ściana. Tak wyrazistej krawędzi górskiej próżno szukać gdzie indziej w polskich górach.

Ogniste post scriptum – wulkany pod Złotoryją

Pękaniu skorupy towarzyszył wulkanizm – zaskakująco młody jak na tak stare góry. W paleogenie i neogenie wzdłuż szczelin wydostawała się na powierzchnię bazaltowa lawa. Jej zastygłe pozostałości oglądamy dziś przede wszystkim na Pogórzu Kaczawskim w okolicach Złotoryi oraz w rejonie Lubania.

Najsłynniejszy jest smukły stożek Ostrzycy, nazywanej „śląską Fudżijamą” – to twardy bazaltowy czop dawnego wulkanu, wypreparowany przez erozję z miększego otoczenia. Podobną historię opowiadają Wilcza Góra pod Złotoryją ze słynną „różą bazaltową”, czyli wachlarzowato ułożonymi słupami zastygłej lawy, oraz liczne kopulaste wzniesienia tak zwanej Krainy Wygasłych Wulkanów. Regularne, wielokątne słupy bazaltowe to podręcznikowy efekt powolnego stygnięcia i kurczenia się lawy.

Skalna paleta, czyli co mamy pod butami

Cała ta burzliwa historia zostawiła Sudetom wyjątkowo bogaty zestaw skał. Najważniejsi bohaterowie to:

  • Granit karkonoski – zastygła w głębi magma waryscyjska; buduje Karkonosze i okolice Kotliny Jeleniogórskiej, tworzy malownicze skałki i kociołki wietrzeniowe na wierzchowinie;
  • Gnejsy – pasiaste skały metamorficzne Gór Sowich, Gór Izerskich i Masywu Śnieżnika; te sowiogórskie należą do najstarszych skał w Polsce;
  • Bazalty – pamiątka młodego wulkanizmu okolic Złotoryi i Lubania; ciemne, ciężkie, często o słupowej oddzielności;
  • Piaskowce kredowe – dawne dno morza, dziś budulec stoliw i skalnych miast Gór Stołowych;
  • Wapienie krystaliczne, czyli marmury – przeobrażone wapienie, w których woda wydrążyła jaskinie, z Jaskinią Niedźwiedzią w Kletnie na czele;
  • Zieleńce i łupki – świadkowie najstarszych, wczesnopaleozoicznych rozdziałów historii, do zobaczenia w Górach Kaczawskich.

Jak czytać ten krajobraz gołym okiem

Najpiękniejsze w geologii Sudetów jest to, że nie trzeba młotka ani mikroskopu, by ją dostrzec – wystarczy porównywać sylwetki gór. Karkonosze mają łagodne, kopulaste grzbiety z rozległymi spłaszczeniami, jak Równia pod Śnieżką: to spadek po prastarych powierzchniach zrównania, dźwigniętych w górę podczas neogeńskiego odmłodzenia. Góry Stołowe wyglądają zupełnie inaczej – płaskie stoliwa o urwistych krawędziach zawdzięczają formę poziomo ułożonym ławicom piaskowca, które wietrzenie tnie w skalne miasta i labirynty. Samotne stożki Pogórza Kaczawskiego zdradzają wulkaniczne pochodzenie, a ostra ściana Gór Sowich nad Przedgórzem – przebieg sudeckiego uskoku brzeżnego.

Kto raz opanuje ten alfabet, patrzy na Sudety inaczej: każda panorama staje się opowieścią o zderzeniach kontynentów, morzach i wulkanach. Warto ułożyć sobie trasę przekrojową – na przykład ze skalnego miasta na Szczelińcu przez Kotlinę Kłodzką pod marmurowe podziemia Kletna – i na własnych nogach przejść między epokami. Rozmieszczenie pasm, kotlin i pogórzy dobrze widać też na mapie regionu.

Sudety nie są najwyższe ani najbardziej strzeliste, ale mało które góry w Europie mają równie długi i barwny życiorys. Setki milionów lat historii, kolizje kontynentów, morza, wulkany i drugie życie w neogenie – wszystko to czeka na wyciągnięcie ręki. Wystarczy zaplanować wycieczkę i patrzeć na skały odrobinę uważniej niż zwykle.

Najczęściej zadawane pytania

Ile lat mają Sudety?

To zależy, o co pytamy. Zasadnicza struktura Sudetów powstała podczas orogenezy waryscyjskiej, około 300 milionów lat temu, a niektóre skały – jak gnejsy Gór Sowich – są jeszcze znacznie starsze. Dzisiejsza rzeźba jest jednak dużo młodsza: obecne wysokości góry zawdzięczają odmłodzeniu w neogenie, gdy skorupa popękała na bloki i część z nich została wydźwignięta.

Czy Sudety są starsze od Tatr i Alp?

Tak, i to wyraźnie. Tatry, Alpy i Himalaje to góry alpejskiej orogenezy – ich wypiętrzanie zaczęło się kilkadziesiąt milionów lat temu, a Himalaje rosną do dziś. Sudety jako górotwór uformowały się około 300 milionów lat temu, więc gdy rodziły się Alpy, miały już za sobą długą historię wypiętrzania i niszczenia.

Czy w Sudetach były kiedyś czynne wulkany?

Tak. Najmłodszy rozdział wulkanizmu przypadł na paleogen i neogen, gdy wzdłuż pęknięć skorupy wylewały się bazaltowe lawy. Ich pozostałości to między innymi Ostrzyca, nazywana „śląską Fudżijamą”, Wilcza Góra pod Złotoryją ze słynną „różą bazaltową” oraz wzniesienia Krainy Wygasłych Wulkanów na Pogórzu Kaczawskim. Wszystkie te wulkany są dziś dawno wygasłe.

Skąd się wzięły piaskowce Gór Stołowych?

To osady dawnego morza. W kredzie, około 100–80 milionów lat temu, obszar dzisiejszych Gór Stołowych zalewało płytkie morze, na którego dnie gromadziły się piaski. Po scementowaniu w piaskowce i wydźwignięciu w neogenie powstały z nich charakterystyczne stoliwa i skalne miasta, takie jak Szczeliniec Wielki i Błędne Skały. W skałach do dziś trafiają się skamieniałości morskich organizmów.

Co to jest sudecki uskok brzeżny i gdzie go zobaczyć?

To wielkie pęknięcie skorupy ziemskiej ciągnące się na długości ponad stu kilometrów wzdłuż północno-wschodniej krawędzi Sudetów, wzdłuż którego blok górski został wydźwignięty ponad Przedgórze Sudeckie. Efektem jest wyjątkowo ostra granica między górami a równiną – najlepiej widać ją na przykład spod Bielawy i Dzierżoniowa, gdzie Góry Sowie wyrastają z przedpola niczym ściana.

Czytaj dalej

Wszystkie wpisy