Przejdź do treści
Odkryj Sudety Plan dnia pusty Konto
Menu

Tundra na dachu Polski — polodowcowe osobliwości Sudetów

Redakcja OdkryjSudety.pl · · 8 min czytania

Na karkonoskich wierzchowinach przetrwały gatunki znad koła podbiegunowego, rosną endemity spotykane tylko tutaj, a torfowiska przypominają skandynawskie. Opowieść o reliktach epoki lodowcowej, kotłach polodowcowych i o tym, jak Sudety podniosły się z klęski kwaśnych deszczy.

Ilustracja: OdkryjSudety.pl

Kiedy staniesz na Równi pod Śnieżką i spojrzysz przed siebie, przez chwilę możesz mieć wrażenie, że pomyliłeś kontynenty. Płaska, wysoko położona wierzchowina porośnięta niskimi trawami, kępami sitów i poduchami mchów wygląda jak wycinek północnej Skandynawii albo tundry gdzieś za kołem podbiegunowym. To nie złudzenie ani nie przypadek — to jeden z najbardziej niezwykłych fragmentów polskiej przyrody, którego nie znajdziesz nigdzie indziej w kraju.

Sudety, a zwłaszcza Karkonosze, kryją przyrodnicze osobliwości będące żywą pamiątką epoki lodowcowej. Zostały tu gatunki arktyczne, wykształciły się rośliny występujące wyłącznie w tych górach, a rzeźba terenu nosi ślady lokalnych lodowców. To także miejsce jednej z największych katastrof ekologicznych powojennej Europy — i jej powolnego, budującego finału. Zapraszam na wędrówkę po przyrodzie, która jest jednocześnie stara jak lądolód i krucha jak poduszka mchu pod nieuważnym butem.

Relikty epoki lodowcowej — goście, którzy nie odeszli

Kilkanaście tysięcy lat temu klimat Europy Środkowej przypominał dzisiejszą tundrę. Gdy lądolód i chłód zaczęły ustępować ku północy, wraz z nimi wędrowały rośliny i zwierzęta przystosowane do zimna. Większość z nich opuściła nasze szerokości — ale nie wszystkie. Na najwyższych, najchłodniejszych partiach Karkonoszy warunki pozostały na tyle surowe, że część gatunków arktycznych i borealnych znalazła tu swego rodzaju azyl. Nazywamy je reliktami glacjalnymi, czyli polodowcowymi — to przyrodniczy ślad minionej epoki, który przetrwał w izolowanych, „mrożonych” enklawach.

Najsłynniejszym przykładem jest malina moroszka — niepozorna krewniaczka maliny, której prawdziwe królestwo leży w Skandynawii, na Syberii i w tundrze wokół bieguna. W Polsce należy do wielkich rzadkości — jej najbardziej znane górskie stanowiska to karkonoskie torfowiska (m.in. Równia pod Śnieżką), rośnie też na nielicznych torfowiskach niżowych na północy kraju. Dla botanika to żywa skamielina, dla turysty — dowód, że stoi w miejscu, gdzie kawałek Arktyki zatrzymał się na tysiąclecia. Reliktów jest więcej: rosną tu turzyce i inne gatunki, które łączy jedno — czują się dobrze tam, gdzie zimno, wilgotno i wietrznie, a więc wszędzie tam, gdzie człowiekowi bywa nieprzyjemnie. Na bazaltowej, zasadowej półce skalnej w Małym Śnieżnym Kotle rośnie skalnica śnieżna — arktyczno-alpejski relikt glacjalny, mający tu jedyne stanowisko w Europie Środkowej.

Endemity karkonoskie — rośliny znikąd indziej

Relikty to gatunki, które gdzie indziej wciąż rosną, tyle że daleko. Endemity to coś więcej: rośliny, które wykształciły się na tym konkretnym skrawku Ziemi i nie występują naturalnie nigdzie poza nim. Karkonosze, dzięki swojej izolacji i surowemu klimatowi, stały się kuźnią takich gatunków. Ich flora przez tysiące lat rozwijała się we względnym odosobnieniu, a część roślin wyewoluowała we własne, odrębne formy.

Symbolem tej wyjątkowości jest dzwonek karkonoski, którego fioletowe kielichy kwitną na subalpejskich murawach i w kotłach polodowcowych. To roślina, którą przyroda „napisała” specjalnie dla tych gór — poza Karkonoszami nie znajdziesz jej nigdzie na świecie. Podobnym śladem lokalnej ewolucji są drobne, trudne do rozróżnienia dla laika formy jastrzębców, które w górskiej izolacji poszły własną drogą. Takie stanowiska są maleńkie i skrajnie wrażliwe: wystarczy zadeptać jedną murawę czy półkę skalną, by uszkodzić populację, której nie da się odtworzyć w żadnym ogrodzie botanicznym świata.

Piętra roślinne i tundra na wierzchowinie

Sudety to jedyne poza Tatrami i Babią Górą polskie góry, w których wyraźnie wykształciły się wysokie piętra roślinne. Wędrując w górę Karkonoszy, przechodzisz kolejne strefy jak przez klimatyczne równoleżniki. U dołu ciągną się lasy — najpierw mieszane, wyżej regiel górny zdominowany przez świerk. Powyżej granicy lasu, która przebiega tu na wysokości około tysiąca dwustu metrów, otwiera się piętro subalpejskie z kosodrzewiną i barwnymi ziołoroślami, a jeszcze wyżej — piętro alpejskie z murawami i skalnymi zboczami.

To właśnie na płaskich wierzchowinach powyżej granicy lasu rozciąga się coś, co przyrodnicy nazywają tundrą arktyczno-alpejską. Trawiaste, niskie, przygięte wiatrem zbiorowiska roślinne rosną tu w warunkach, jakie w niżej położonej Europie panują tylko na dalekiej północy. Silne wiatry, długo zalegający śnieg, krótki sezon wegetacyjny i mgły przez większość roku sprawiają, że drzewa nie mają szans, a rządzą trawy, mchy i porosty. Ta wierzchowinowa tundra jest przyrodniczym unikatem w skali całego kraju.

Torfowiska wysokie — kawałek Skandynawii na grzbiecie

Na płaskich fragmentach karkonoskich i izerskich grzbietów, tam gdzie woda nie ma jak spłynąć, przez tysiąclecia narastały torfowiska wysokie. To ekosystemy zasilane wyłącznie wodą deszczową i mgłą, ubogie w składniki odżywcze, kwaśne, budowane przez mchy torfowce, które obumierając, warstwa po warstwie tworzą torf. Rosną nieprawdopodobnie wolno — kilka do kilkunastu centymetrów na stulecie — więc torfowa czapa o grubości kilku metrów to archiwum liczące tysiące lat.

Karkonoskie i izerskie torfowiska wysokie są bliźniaczo podobne do tych ze Skandynawii i to nie metafora, lecz fakt botaniczny: rośnie na nich ta sama garstka wyspecjalizowanych gatunków, w tym wspomniana malina moroszka, rosiczki chwytające owady oraz bażyna. Kępy torfowców, ciemne oczka wody i sprężyste podłoże tworzą krajobraz jak z dalekiej północy. Dlatego turyści poruszają się tu wyłącznie po drewnianych kładkach — jeden krok w bok potrafi zniszczyć strukturę, która budowała się od czasów, gdy stawiano pierwsze piramidy.

Torfowisko to jedyny krajobraz, który sam zapisuje własną historię. Każdy centymetr torfu to dekady deszczu, mgły i cierpliwości mchu.

Kotły polodowcowe — ślad gór, które miały własne lodowce

Choć wielki lądolód skandynawski nie sięgnął głównych grzbietów Sudetów, same Karkonosze były na tyle wysokie i chłodne, że narodziły się w nich lokalne lodowce górskie. Przez tysiąclecia żłobiły one zbocza, wybierając ze stoków ogromne, amfiteatralne nisze. Gdy lód stopniał, pozostały po nim kotły polodowcowe — strome, skaliste kociołki z niemal pionowymi ścianami i wypłaszczonym dnem, na którym często pozostała woda.

Tak powstały karkonoskie stawy: Wielki Staw i Mały Staw, leżące na dnie kotłów, a także urwiste Śnieżne Kotły z imponującymi ścianami. To pamiątki po epoce lodowcowej wykute w skale, a zarazem przyrodnicze skarbnice — na trudno dostępnych, zacienionych półkach skalnych kotłów przetrwały najcenniejsze i najrzadsze rośliny, w tym relikty i endemity, których nie tknęły ani wypas, ani turystyka. Kotły to zarazem jedne z najbardziej malowniczych miejsc regionu; ich układ dobrze widać na mapie, gdy planuje się grzbietową wędrówkę.

Górska tajga: dramat „Czarnego Trójkąta” i odradzanie lasu

Regiel górny Sudetów porastają zwarte świerczyny — górska tajga, ciemna i wilgotna, mieszkanie dzięciołów, sów i drobnych ssaków; niegdyś żył tu także głuszec, dziś w Sudetach niemal wymarły. Ten las przeszedł w drugiej połowie XX wieku dramat, który na dekady zmienił oblicze gór. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych na styku granic Polski, Czechosłowacji i Niemieckiej Republiki Demokratycznej działało zagłębie elektrowni i zakładów spalających węgiel brunatny o wysokiej zawartości siarki. Obszar ten zyskał ponurą nazwę „Czarnego Trójkąta” — należał do najbardziej zanieczyszczonych zakątków Europy.

Dwutlenek siarki i tlenki azotu wracały na ziemię w postaci kwaśnych deszczy. Świerki, i tak osłabione monokulturowym sposobem gospodarowania z poprzednich stuleci, zaczęły masowo zamierać. Szczególnie ucierpiały Góry Izerskie i wysokie partie Karkonoszy, gdzie całe stoki zamieniły się w las suchych, szarych kikutów. Do chemicznego ciosu dołączyły gradacje owadów i trudne zimy. Dla wielu obserwatorów wyglądało to jak koniec sudeckiego lasu.

A jednak góry się nie poddały. Po przemianach politycznych przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych stare, brudne elektrownie modernizowano lub zamykano, a emisje siarki spadły w regionie radykalnie. Powietrze zaczęło się oczyszczać, a leśnicy i przyrodnicy przystąpili do żmudnej odbudowy. Kluczowa okazała się zmiana filozofii: zamiast odtwarzać jednogatunkową plantację świerka, zaczęto sadzić gatunki dostosowane do wysokości i podłoża — buk, jawor, jarzębinę, a w wyższych partiach świerka z rodzimych, górskich populacji.

Efekt widać dziś gołym okiem, choć to proces liczony w dekadach. Na dawnych pobojowiskach rośnie młody, bardziej zróżnicowany i odporniejszy las, a przyroda wraca sama tam, gdzie jej na to pozwolono. Historia „Czarnego Trójkąta” to jedna z niewielu europejskich opowieści o katastrofie ekologicznej, która skończyła się nie zagładą, lecz powrotem — i dobra lekcja o tym, jak wiele natura potrafi odzyskać, gdy przestaniemy jej szkodzić.

Parki narodowe i ochrona ponad granicą

Najcenniejsze fragmenty sudeckiej przyrody objęto ochroną po obu stronach granicy. Po polskiej działa Karkonoski Park Narodowy, powołany pod koniec lat pięćdziesiątych, a po czeskiej — sąsiadujący z nim Krkonošský národní park. Oba tworzą w praktyce jeden organizm przyrodniczy przecięty linią państwowej granicy, dlatego objęto je wspólnym, transgranicznym rezerwatem biosfery pod patronatem UNESCO. Przyroda nie zna granic, a chmura reliktowego motyla czy nasiona endemitu nie potrzebują paszportu.

Ochroną cieszą się też inne pasma o odmiennym charakterze — choćby skalne labirynty Gór Stołowych czy torfowiska i świerczyny Gór Izerskich. Transgraniczna współpraca to nie tylko wspólne monitorowanie gatunków, ale i skoordynowane zarządzanie ruchem turystycznym, badania naukowe oraz ochrona najwrażliwszych stref przed nadmiernym naciskiem. Zanim wyruszysz w wyższe partie, warto sprawdzić aktualne warunki i obowiązujące zasady poruszania się po parku.

Dlaczego ta przyroda jest tak krucha i jak zwiedzać odpowiedzialnie

Wierzchowinowa przyroda Sudetów jest bezcenna właśnie dlatego, że powstawała w ekstremalnych warunkach i przez bardzo długi czas. To ją zarazem czyni skrajnie wrażliwą. Roślinność tundry i torfowisk rośnie wolno, a raz uszkodzona regeneruje się latami albo wcale. Wydeptana ścieżka na murawie potrafi zamienić się w erozyjną rynnę, którą woda pogłębia z każdą ulewą. Do tego dochodzi presja zmian klimatu: ocieplenie spycha piętra roślinne w górę, a gatunki zimnolubne, uwięzione na najwyższych grzbietach, nie mają się już dokąd wycofać.

Dobra wiadomość jest taka, że odpowiedzialne zwiedzanie nie wymaga wyrzeczeń, tylko uważności. Kilka zasad, które naprawdę robią różnicę:

  • Poruszaj się wyłącznie po wyznaczonych szlakach i kładkach — skróty przez murawy i torfowiska niszczą to, co miałeś podziwiać.
  • Nie zrywaj roślin i nie schodź na skalne półki w kotłach — właśnie tam rosną endemity i relikty.
  • Zabierz ze sobą wszystkie śmieci, także resztki organiczne, które w tundrowym klimacie rozkładają się bardzo długo.
  • Nie płosz zwierząt i psa prowadź na smyczy — górskie gatunki żyją na granicy wytrzymałości.
  • Sprawdzaj pogodę i szanuj okresowe zamknięcia szlaków — bywają wprowadzane dla ochrony przyrody, nie tylko dla twojego bezpieczeństwa.

Sudety nagradzają cierpliwych i uważnych. Tundra, torfowiska i relikty epoki lodowcowej to najbliższy nam kawałek dalekiej północy — wystarczy iść wolno, patrzeć uważnie i stąpać delikatnie. Jeśli chcesz przełożyć tę ciekawość na konkretną wyprawę, zajrzyj do naszych tras i ułóż grzbietową wędrówkę tak, by z tego niezwykłego dziedzictwa skorzystać, niczego mu nie odbierając.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się relikt polodowcowy od endemitu karkonoskiego?

Relikt polodowcowy to gatunek, który przetrwał w Sudetach od epoki lodowcowej, choć jego główny zasięg leży dziś daleko — na przykład w Arktyce czy Skandynawii. Malina moroszka na karkonoskich torfowiskach to klasyczny relikt: gdzie indziej rośnie na dalekiej północy. Endemit natomiast to roślina, która wykształciła się wyłącznie na tym skrawku gór i nie występuje naturalnie nigdzie indziej, jak dzwonek karkonoski. W skrócie: relikt gdzie indziej wciąż istnieje, tylko daleko, a endemit poza Karkonoszami nie istnieje w ogóle.

Czy w Sudetach naprawdę jest tundra?

Tak, choć nie jest to tundra polarna, lecz jej górski odpowiednik — tundra arktyczno-alpejska. Rozwinęła się na płaskich wierzchowinach Karkonoszy powyżej granicy lasu, gdzie silne wiatry, długo zalegający śnieg, mgły i krótki sezon wegetacyjny nie pozwalają rosnąć drzewom. Panują tam trawy, mchy i porosty, a warunki przypominają te znane z dalekiej północy Europy. To zjawisko unikatowe w skali Polski, spotykane poza Sudetami tylko w najwyższych partiach Tatr.

Co to był „Czarny Trójkąt”?

To potoczna nazwa silnie zanieczyszczonego obszaru na styku granic Polski, Czechosłowacji i ówczesnej NRD, gdzie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku działały elektrownie i zakłady spalające węgiel brunatny o wysokiej zawartości siarki. Emisje dwutlenku siarki powodowały kwaśne deszcze, które doprowadziły do masowego zamierania świerczyn, zwłaszcza w Górach Izerskich i wysokich partiach Karkonoszy. Po ograniczeniu emisji na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych powietrze zaczęło się oczyszczać, a las powoli się odradza.

Skąd wzięły się kotły polodowcowe i stawy w Karkonoszach?

Choć wielki lądolód nie pokrył głównych grzbietów Sudetów, same Karkonosze były na tyle wysokie i chłodne, że rozwinęły się w nich lokalne lodowce górskie. Wyżłobiły one w zboczach ogromne, amfiteatralne nisze o stromych ścianach. Po stopieniu lodu pozostały kotły polodowcowe, a na ich dnie zebrała się woda — tak powstały Wielki Staw i Mały Staw. Trudno dostępne półki skalne tych kotłów stały się schronieniem najrzadszych roślin, w tym reliktów i endemitów.

Jak zwiedzać wierzchowiny Sudetów, żeby nie szkodzić przyrodzie?

Najważniejsza zasada to trzymanie się wyznaczonych szlaków i drewnianych kładek — murawy i torfowiska regenerują się latami albo wcale, więc każdy skrót zostawia trwały ślad. Nie zrywaj roślin, nie schodź na skalne półki w kotłach, gdzie rosną endemity, zabieraj ze sobą wszystkie śmieci i prowadź psa na smyczy. Warto też sprawdzać aktualne warunki i respektować okresowe zamknięcia szlaków, które bywają wprowadzane właśnie dla ochrony najwrażliwszych fragmentów przyrody.

Czytaj dalej

Wszystkie wpisy